Võ thuật hài của Thành Long là lối phim đặt cái hài vào ngay trong động tác đánh: nhân vật bị đánh đau, lúng túng, chụp lấy thang, ghế, áo khoác để chống đỡ, rồi thắng nhờ khéo chứ không nhờ mạnh. Lối này thành hình từ Xà hình điêu thủ và Túy quyền năm 1978, rồi được Thành Long nâng lên bằng những pha mạo hiểm tự đóng mà ít ngôi sao nào dám làm.
Thành Long là ai
Thành Long (Jackie Chan, tên khai sinh Trần Cảng Sinh) sinh ngày 7/4/1954 tại Hồng Kông. Lên 7 tuổi, anh được gửi vào Trung Hoa Hí kịch Học viện của sư phụ Vu Chiêm Nguyên, một trường kinh kịch nội trú nổi tiếng khắc nghiệt. Ở đó anh học nhào lộn, võ đài kinh kịch, ca hát và diễn xuất suốt khoảng mười năm.
Nhóm học trò biểu diễn của trường có tên Thất tiểu phúc. Ba người trong số các học trò cùng thời — Thành Long, Hồng Kim Bảo và Nguyên Bưu — về sau thành bộ ba nổi tiếng nhất điện ảnh hành động Hồng Kông thập niên 1980. Nền tảng kinh kịch giải thích nhiều thứ trong phim của họ: nhịp nhào lộn, khả năng ngã mà không bị thương, cảm giác về đồng đội khi diễn chung một pha.
Thập niên 1970, Thành Long làm diễn viên đóng thế và quần chúng, trong đó có Tinh Võ Môn và Long tranh hổ đấu của Lý Tiểu Long. Sau khi Lý Tiểu Long mất, nhiều hãng tìm cách đẩy anh thành "Lý Tiểu Long thứ hai". Các phim đó phần lớn thất bại.
1978: năm võ thuật hài ra đời
Bước ngoặt đến khi Thành Long hợp tác với đạo diễn kiêm chỉ đạo võ thuật Viên Hoà Bình trong hai phim của hãng Tư Viễn: Xà hình điêu thủ (Snake in the Eagle's Shadow) và Túy quyền (Drunken Master), cùng năm 1978. Thay vì một anh hùng lạnh lùng bất khả chiến bại, nhân vật của Thành Long là cậu trai lười, láu cá, bị đánh tơi bời, phải chịu tập luyện khổ sở với một ông thầy lập dị rồi mới thắng.
Đó là nghịch đảo hoàn toàn hình mẫu Lý Tiểu Long. Lý Tiểu Long hiếm khi tỏ ra đau; nhân vật Thành Long kêu la, thổi vào tay, nhăn nhó. Khán giả cười vì thấy mình trong đó. Trong Túy quyền, nhân vật chính là Hoàng Phi Hồng thời trẻ — một võ sư có thật ở Quảng Đông cuối thế kỷ 19 — nhưng chân dung trong phim hoàn toàn là hư cấu, đối lập với hình ảnh nghiêm trang trong loạt phim cũ của Quan Đức Hưng.
Công thức của một cảnh đánh kiểu Thành Long
Đồ vật xung quanh là vũ khí
Thang gấp, xe đạp, ghế xếp, tủ lạnh, chiếc áo khoác — mọi thứ trong khung hình đều có thể thành công cụ. Cảnh dùng thang trong Câu chuyện cảnh sát 4 (First Strike, 1996) là ví dụ hay được dạy lại. Ý tưởng không phải để khoe, mà để nhân vật tỏ ra là người thường đang xoay xở.
Nhịp như phim câm
Thành Long nói nhiều lần rằng anh học từ các danh hài phim câm Buster Keaton, Harold Lloyd và Charlie Chaplin. Cảnh treo người trên mặt đồng hồ tháp rồi rơi xuống trong Kế hoạch A (Project A, 1983) là lời tri ân trực tiếp tới cảnh treo đồng hồ nổi tiếng của Harold Lloyd trong Safety Last! (1923).
Lặp lại một pha từ nhiều góc
Pha mạo hiểm lớn thường được chiếu lại hai, ba lần từ các góc khác nhau. Người làm phim phương Tây coi đó là thừa; với Thành Long, đó là cách nói với khán giả: "cái này thật đấy, không có lừa".
Cảnh hỏng cuối phim
Từ đầu thập niên 1980, phim Thành Long thường có đoạn cảnh quay hỏng (NG) chạy cùng chữ cuối phim: diễn viên nói vấp, pha nhào lộn trượt, Thành Long bị thương được khiêng đi. Đoạn này vừa hài vừa là bằng chứng cho cái giá của từng pha.
Những pha mạo hiểm và cái giá phải trả
Thành Long tự đóng phần lớn pha nguy hiểm, cùng với đội đóng thế riêng là Thành gia ban (Jackie Chan Stunt Team). Một số pha được nhắc nhiều nhất:
| Năm | Phim | Pha mạo hiểm |
|---|---|---|
| 1983 | Kế hoạch A | Rơi từ tháp đồng hồ xuống qua các tấm mái che |
| 1985 | Câu chuyện cảnh sát (Police Story) | Từ tầng cao trung tâm thương mại trượt xuống theo cột dây đèn, bị bỏng và trầy tay |
| 1986 | Long huynh hổ đệ (Armour of God) | Ngã từ cành cây khi quay ở Nam Tư cũ, vỡ hộp sọ — chấn thương nặng nhất sự nghiệp |
| 1995 | Hồng phiên khu (Rumble in the Bronx) | Nhảy từ mái nhà sang ban công nhà bên; gãy cổ chân ở một pha khác |
| 1998 | Ta là ai (Who Am I?) | Trượt xuống mặt kính nghiêng của một toà nhà ở Rotterdam |
Chính Thành Long từng kể rằng các công ty bảo hiểm từ chối bảo hiểm cho những phim có anh đóng pha mạo hiểm. Danh sách chấn thương của anh — mũi, vai, đầu gối, ngón tay, xương chậu — dài tới mức đã thành giai thoại. Đó là lý do người ta ghi nhận anh không chỉ như diễn viên, mà như người định hình nghề đóng thế ở Hồng Kông.
Từ Hồng Kông sang Hollywood
Thành Long thử sức ở Mỹ từ đầu thập niên 1980 với The Big Brawl (1980) và The Protector (1985) nhưng không thành công. Các hãng Mỹ muốn anh là một bản sao Lý Tiểu Long nghiêm nghị, đánh mất chính cái hài làm nên anh.
Phải đến Hồng phiên khu (1995) — phim Hồng Kông quay ở Vancouver giả làm New York — anh mới thực sự có khán giả đại chúng Mỹ. Ba năm sau, Giờ cao điểm (Rush Hour, 1998) cặp anh với danh hài Chris Tucker và trở thành thành công lớn, sinh ra hai phần tiếp theo. Đặc điểm của giai đoạn Hollywood: cảnh đánh ngắn hơn, ít rủi ro hơn, nhiều hài thoại hơn. Nhiều người hâm mộ lâu năm cho rằng phim Hồng Kông của anh vẫn hay hơn về võ thuật.
Năm 2016, Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh Mỹ trao cho Thành Long giải Oscar danh dự vì những đóng góp cho điện ảnh.
Thành Long, Hồng Kim Bảo, Nguyên Bưu: ba người một trường
Ba người đóng chung nhiều phim thập niên 1980, nổi bật là Kế hoạch A, Phi long mãnh tướng (Dragons Forever, 1988) và Quán ăn lưu động (Wheels on Meals, 1984). Mỗi người một sắc thái:
- Thành Long: hài, ứng biến, dùng đồ vật, nhân vật "người thường".
- Hồng Kim Bảo: thân hình to nhưng cực kỳ linh hoạt, mạnh về chỉ đạo võ thuật và đạo diễn; đối thoại võ thuật chắc, nhịp gọn.
- Nguyên Bưu: nhào lộn đẹp nhất trong ba người, nhiều pha nhảy lộn khó.
Trận Thành Long đấu với võ sĩ kickboxing Benny Urquidez trong Quán ăn lưu động thường được giới chuyên môn xếp vào nhóm cảnh đánh tay không hay nhất thập niên 1980, vì nhịp nhanh và cảm giác đòn có trọng lượng.
Góc nhìn hôm nay: học được gì từ võ thuật hài
Điều phim Thành Long dạy người xem không nằm ở võ thuật, mà ở cách kể chuyện bằng cơ thể. Một cảnh đánh hay phải có mục đích: nhân vật muốn gì, cái gì cản trở, anh ta xoay xở ra sao. Nhân vật Thành Long thường muốn thoát hơn là muốn thắng — nên cảnh đánh của anh có cái hồi hộp riêng.
Cũng nên nhìn thẳng cái giá: lối làm phim tự đóng pha nguy hiểm ở Hồng Kông thời đó gây ra nhiều chấn thương cho diễn viên và người đóng thế. Ngày nay các đoàn phim lớn có quy trình an toàn chặt hơn nhiều, và Thành Long, ở tuổi ngoài 70, cũng đã chuyển sang vai ít động tác hơn.
Muốn xem có hệ thống, nên chọn theo ba chặng: Túy quyền (1978) cho buổi đầu; Kế hoạch A và Câu chuyện cảnh sát cho đỉnh cao Hồng Kông; Túy quyền 2 (1994) cho phần võ thuật thuần tuý chín nhất, đặc biệt trận cuối. Hồi ký Never Grow Up (2018) của chính Thành Long kể lại thời thơ ấu ở trường kinh kịch và nhiều chuyện hậu trường — nên đọc như lời kể của người trong cuộc, có cả những điều ông tự nhận là hối tiếc.
Câu hỏi thường gặp
Võ thuật hài là gì?
Là dòng phim võ thuật lồng tiếng cười vào chính động tác đánh: nhân vật bị đau, lúng túng, dùng đồ vật xung quanh để chống đỡ. Dòng này thành hình ở Hồng Kông cuối thập niên 1970 với Xà hình điêu thủ và Túy quyền của Thành Long và Viên Hoà Bình.
Thành Long có tự đóng các pha mạo hiểm không?
Phần lớn là có, cùng đội đóng thế riêng Thành gia ban. Chấn thương nặng nhất của anh là vỡ hộp sọ khi quay Long huynh hổ đệ năm 1986. Những năm gần đây anh đóng ít pha nguy hiểm hơn nhiều.
Thành Long học võ ở đâu?
Anh học tại trường kinh kịch của sư phụ Vu Chiêm Nguyên ở Hồng Kông từ năm lên 7 tuổi, gồm nhào lộn, võ kinh kịch, ca hát và diễn xuất. Hồng Kim Bảo và Nguyên Bưu là bạn học cùng trường.
Phim nào giúp Thành Long nổi tiếng ở Mỹ?
Hồng phiên khu (1995) là phim đầu tiên đưa anh tới khán giả đại chúng Mỹ, và Giờ cao điểm (1998) biến anh thành ngôi sao Hollywood. Các phim Mỹ đầu thập niên 1980 của anh đều không thành công.
Thành Long đã nhận giải Oscar chưa?
Anh nhận giải Oscar danh dự năm 2016 vì những đóng góp cho điện ảnh. Đây là giải ghi nhận sự nghiệp, không phải giải cho một vai diễn cụ thể.