Muay Thai là môn đối kháng truyền thống của Thái Lan, được gọi là "nghệ thuật tám chi" vì võ sĩ được dùng tám điểm chạm: hai nắm đấm, hai cùi chỏ, hai đầu gối và hai ống chân. Thêm vào đó là kỹ thuật ôm ghì (clinch) và quật ngã, nên một trận Muay Thai trông khác hẳn boxing hay kickboxing. Môn này đi từ võ chiến trường của các vương triều Xiêm, qua võ đài làng quê, tới sàn đấu chuyên nghiệp ở Bangkok và nay là môn được Ủy ban Olympic Quốc tế công nhận chính thức.
Vì sao gọi là "tám chi"
Boxing chỉ có hai điểm chạm là hai nắm tay. Karate thi đấu hay taekwondo dùng thêm chân. Muay Thai cộng thêm cùi chỏ và đầu gối, nâng tổng số "vũ khí" lên tám. Người Thái gọi đây là sinlapa haeng kan chai awaiyawa paet suan, dịch sát là "nghệ thuật dùng tám bộ phận cơ thể".
Con số tám không chỉ là cách nói cho hay. Nó thay đổi cả cách hai người đứng trước nhau. Khi đối thủ có thể đánh cùi chỏ ở cự ly áp sát, võ sĩ không thể lao vào ôm rồi nghỉ như trong boxing. Khi ống chân có thể quét vào đùi, người ta phải đứng thẳng hơn, trọng tâm cao hơn để kịp nhấc chân đỡ. Dáng đứng hai tay cao, người thẳng, nhún nhịp theo tiếng nhạc là dấu hiệu nhận ra Muay Thai từ xa.
| Điểm chạm | Cự ly hay dùng | Điều người xem nên để ý |
|---|---|---|
| Nắm đấm | Trung bình | Trong Muay Thai truyền thống, đấm thường ít điểm hơn đá và gối |
| Ống chân (đá vòng) | Xa và trung bình | Cú đá vào thân, tay đỡ hay đầu là đòn ghi điểm rõ nhất |
| Đầu gối | Gần, trong clinch | Thống trị clinch bằng gối thường quyết định hiệp đấu |
| Cùi chỏ | Rất gần | Dễ gây rách da, nhiều trận dừng vì vết cắt |
Gốc gác: từ võ chiến trường tới võ đài
Người Thái coi Muay Thai là con cháu của Muay Boran, tức "quyền cổ", gắn với lối đánh tay không bên cạnh binh khí của quân đội Xiêm. Sử liệu thành văn thời Ayutthaya về võ tay không rất ít, một phần vì kinh đô Ayutthaya bị quân Miến Điện phá huỷ năm 1767 và nhiều văn thư bị mất. Vì vậy phần lớn câu chuyện thời cổ đến từ biên niên chép lại về sau và truyền khẩu.
Câu chuyện nổi tiếng nhất là về Nai Khanom Tom, một tù binh Xiêm bị bắt sau khi Ayutthaya thất thủ. Theo lời kể, khoảng năm 1774 ở Miến Điện, ông được cho đấu với các võ sĩ Miến và thắng liền một mạch nhiều người, được trả tự do. Đây là chuyện được chép lại và truyền tụng, chi tiết như số người ông đánh bại khác nhau tuỳ bản, nên nên đọc như truyền thuyết hơn là sử liệu chắc chắn. Dù vậy, Thái Lan lấy ngày 17 tháng 3 hằng năm làm ngày Muay Thai quốc gia để tưởng nhớ ông.
Một nhân vật khác hay được nhắc là vua Sanphet VIII, thường gọi là "Hổ vương" (Phrachao Suea), trị vì đầu thế kỷ 18, được kể là mê quyền và từng cải trang ra võ đài làng. Đây cũng thuộc loại giai thoại.
Bốn dòng Muay Boran theo vùng
Tài liệu về Muay Boran thường chia bốn dòng theo địa phương. Cách chia này phổ biến trong giới tập luyện, nhưng ranh giới giữa các dòng không cứng:
- Muay Chaiya ở miền Nam, nổi tiếng về thủ thế chặt chẽ.
- Muay Korat ở vùng Đông Bắc, được kể là mạnh về đòn đấm vung rộng.
- Muay Lopburi ở miền Trung, thiên về sự khéo léo.
- Muay Tasao ở miền Bắc, được nhắc với tốc độ đá.
Bước ngoặt đầu thế kỷ 20: găng, sàn và đồng hồ
Trước thế kỷ 20, võ sĩ quấn tay bằng dây gai tẩm, gọi là kard chuek. Trận đấu không chia hiệp theo đồng hồ chuẩn như bây giờ. Từ những năm 1920–1930, dưới ảnh hưởng của boxing phương Tây, Muay Thai dần chuyển sang dùng găng, đánh trên võ đài có dây chằng bốn góc, chia hiệp tính giờ và có hạng cân. Lối đánh quấn dây không biến mất hẳn mà lui về các buổi biểu diễn và một số sự kiện riêng.
Năm 1945 sân Rajadamnern khai trương ở Bangkok, năm 1956 tới sân Lumpinee. Hai sân này trở thành chuẩn mực về luật và đẳng cấp. Đai vô địch của hai sân trong nhiều thập kỷ được coi là danh hiệu cao nhất mà một võ sĩ Thái có thể có.
Một trận Muay Thai chuyên nghiệp diễn ra thế nào
Trận chuyên nghiệp kiểu Thái truyền thống có 5 hiệp, mỗi hiệp 3 phút, nghỉ 2 phút giữa các hiệp. Trước trận, võ sĩ làm nghi lễ Wai Kru Ram Muay để bày tỏ lòng biết ơn thầy và cầu may. Suốt trận, dàn nhạc gồm kèn, trống và chũm chọe nhỏ chơi nhạc sarama, nhịp nhanh dần khi trận đấu nóng lên.
Cách chấm điểm kiểu Thái
Đây là chỗ người mới xem hay bối rối. Giám khảo Thái không chấm từng hiệp như những đơn vị tách rời mà nhìn trận đấu như một tổng thể:
- Hiệp 1 và phần lớn hiệp 2 thường là giai đoạn thăm dò, hai bên ít khi dốc sức.
- Hiệp 3 và 4 là lúc quyết định. Người dẫn điểm sau hai hiệp này thường là người thắng.
- Hiệp 5, nếu một bên đã dẫn rõ, họ có thể lùi lại, giữ khoảng cách, và đối thủ cũng chấp nhận. Người xem quen sẽ không thấy lạ.
- Đòn có giá trị cao là đòn sạch, có lực, làm đối thủ mất thăng bằng. Cú đá vào thân và gối trong clinch thường được đánh giá cao hơn chuỗi đấm.
- Thăng bằng và phong thái cũng là điểm. Bị quật ngã, bị đẩy loạng choạng là mất điểm dù không trúng đòn nào nặng.
Nhiều giải quốc tế hiện nay chấm theo hệ 10 điểm cho từng hiệp và đánh giá cao sự chủ động hơn. Vì vậy cùng một trận, khán giả Thái và khán giả phương Tây đôi khi không đồng ý ai thắng.
Các kiểu võ sĩ trong Muay Thai
Người Thái có từ riêng để gọi các phong cách. Biết mấy chữ này giúp xem bình luận và đọc tin dễ hơn:
| Tên gọi | Nghĩa | Đặc điểm khi xem |
|---|---|---|
| Muay Khao | Võ sĩ gối | Áp sát, ôm ghì, tung gối liên tục; trận của họ có nhiều clinch |
| Muay Tae | Võ sĩ đá | Giữ cự ly xa, đá vòng vào thân và đùi |
| Muay Mat | Võ sĩ đấm | Đi tới, tìm cú đấm hạ gục, chấp nhận ăn đòn để đổi đòn |
| Muay Femur | Võ sĩ khéo, kỹ thuật | Đọc trận tốt, phản đòn, ít bị đánh trúng; khán giả Thái rất quý lối này |
Văn hoá quanh võ đài Thái
Muay Thai ở Thái Lan không chỉ là thể thao. Nó gắn với chùa chiền, lễ hội, và với cả chuyện cá cược. Ở các sân lớn, khu khán đài phía sau từng là nơi người ta ra hiệu bằng tay để đặt cược theo từng hiệp, tạo nên tiếng hò reo dâng lên mỗi khi một bên tung đòn. Cá cược là một phần lịch sử của sân đấu, nhưng cũng là lý do môn này bị chỉ trích, và các sân lớn đã có những thay đổi về quản lý trong những năm gần đây.
Võ sĩ Thái thường đội vòng mongkol trên đầu khi vào sàn và quấn pra jiad ở bắp tay. Hai món này được coi là vật thiêng, mang phúc lành của thầy và trại tập. Mongkol được thầy tháo ra sau nghi lễ, trước khi trận đấu bắt đầu.
Một mặt ít người ngoài biết: nhiều võ sĩ Thái bắt đầu thi đấu từ khi còn nhỏ, có người tích luỹ hàng trăm trận trước tuổi 25. Việc trẻ em thi đấu có tiếp xúc mạnh đang là chủ đề tranh luận ở chính Thái Lan, giữa một bên coi đó là truyền thống và sinh kế, một bên lo ngại tổn thương não lâu dài.
Từ Bangkok ra thế giới
Muay Thai lan ra quốc tế từ những năm 1970–1980, mạnh nhất ở Hà Lan, Nhật Bản, Pháp và Anh. Ở Hà Lan, nó hoà với boxing để tạo nên lối kickboxing kiểu Hà Lan. Ở Nhật, nó là một nguồn gốc của kickboxing Nhật và sau này là K-1.
Ở mảng nghiệp dư, Liên đoàn Muay Thai Nghiệp dư Quốc tế (IFMA) điều hành hệ thống giải với mũ bảo hộ và luật an toàn hơn. Năm 2021, IFMA được Ủy ban Olympic Quốc tế công nhận chính thức. Công nhận không có nghĩa là Muay Thai đã có mặt ở Thế vận hội; đó là bước điều kiện, còn việc đưa vào chương trình thi đấu là chuyện của từng kỳ. Ở Đông Nam Á, môn này có mặt ở nhiều kỳ Đại hội Thể thao Đông Nam Á dưới tên "Muay".
Góc nhìn hôm nay: xem và tìm hiểu thêm ở đâu
- Xem tại sân: Rajadamnern và Lumpinee ở Bangkok vẫn là hai địa chỉ kinh điển. Lịch thi đấu thay đổi theo thời kỳ, nên xem lịch trên trang chính thức của sân trước khi đi.
- Xem nghi lễ: nếu chỉ có thời gian xem một phần, đừng bỏ phần Wai Kru. Đó là chỗ thấy rõ nhất Muay Thai khác các môn đối kháng phương Tây.
- Ngày 17 tháng 3: các sự kiện kỷ niệm Nai Khanom Tom ở Thái Lan, đặc biệt ở Ayutthaya, thường có biểu diễn Muay Boran.
- Đọc thêm: sách nghiên cứu về lịch sử Muay Thai bằng tiếng Anh của các tác giả như Peter Vail, nhà nhân học từng viết về võ đài Thái, giúp tách bạch truyền thuyết với lịch sử.
Điều đáng mang về nhất: khi xem Muay Thai, đừng đếm số cú đấm. Hãy nhìn ai giữ được thăng bằng, ai làm chủ clinch, và ai trông bình thản hơn ở hiệp 4. Giám khảo Thái nhìn đúng những thứ đó.
Câu hỏi thường gặp
Muay Thai là gì?
Muay Thai là môn đối kháng truyền thống của Thái Lan, cho phép đánh bằng nắm đấm, cùi chỏ, đầu gối và ống chân, cùng kỹ thuật ôm ghì và quật ngã. Vì dùng tám điểm chạm nên được gọi là nghệ thuật tám chi. Trận chuyên nghiệp truyền thống có 5 hiệp, mỗi hiệp 3 phút.
Vì sao Muay Thai gọi là nghệ thuật tám chi?
Vì võ sĩ dùng tám "vũ khí": hai nắm tay, hai cùi chỏ, hai đầu gối và hai ống chân. Boxing chỉ có hai, kickboxing phổ biến có sáu vì thường cấm cùi chỏ. Cái tên phản ánh sự đa dạng đòn đánh ở mọi cự ly.
Nai Khanom Tom là ai?
Nai Khanom Tom là tù binh Xiêm sau khi Ayutthaya thất thủ năm 1767, được kể là đã đánh thắng nhiều võ sĩ Miến Điện liên tiếp vào khoảng năm 1774 và được trả tự do. Câu chuyện mang tính truyền thuyết, chi tiết khác nhau tuỳ bản. Thái Lan lấy ngày 17 tháng 3 làm ngày Muay Thai quốc gia để tưởng nhớ ông.
Muay Thai có ở Olympic không?
Năm 2021, Liên đoàn Muay Thai Nghiệp dư Quốc tế (IFMA) được Ủy ban Olympic Quốc tế công nhận chính thức. Đây là điều kiện cần để một môn được xem xét đưa vào Thế vận hội, nhưng chưa phải là có mặt trong chương trình thi đấu. Muay Thai đã có ở nhiều kỳ Đại hội Thể thao Đông Nam Á và Đại hội thể thao trong nhà châu Á.
Vì sao hiệp cuối Muay Thai hay đánh chậm?
Theo cách chấm kiểu Thái, hiệp 3 và 4 thường quyết định thắng thua. Nếu một võ sĩ đã dẫn rõ sau hiệp 4, họ thường lùi lại giữ khoảng cách ở hiệp 5 và đối thủ biết khó lật ngược nên cũng không ép. Đây là thói quen được chấp nhận, không phải dấu hiệu dàn xếp.