Chấn thương não trong thể thao đối kháng: chấn động, tụ máu và CTE

Chấn thương não là rủi ro lớn nhất của thể thao đối kháng, lớn hơn mọi vết rách hay gãy xương. Nó có ba dạng cần phân biệt: chấn động não cấp tính sau một cú đánh mạnh, chảy máu trong sọ (nguy hiểm tính mạng ngay lập tức), và tổn thương tích luỹ qua nhiều năm như bệnh não chấn thương mạn tính (CTE). Không phải cú knock-out nào cũng để lại di chứng, nhưng những cú đánh "nhẹ" lặp đi lặp lại trong tập luyện mới là phần đáng lo nhất.

Não bị tổn thương thế nào khi trúng đòn

Não người nặng khoảng 1,3–1,4 kg, mềm như đậu phụ, nằm nổi trong dịch não tuỷ bên trong hộp sọ. Lớp dịch này đỡ được những va chạm thường ngày, nhưng không đỡ được cú đấm của một người được tập để đánh mạnh. Khi đầu bị đẩy đi đột ngột, hộp sọ dừng hoặc đổi hướng trước, còn não trôi theo quán tính rồi va vào thành sọ.

Các nhà nghiên cứu cơ sinh học từ lâu đã chỉ ra rằng gia tốc xoay nguy hiểm hơn gia tốc thẳng. Một cú đánh vào cằm hay bên hàm làm đầu xoắn quanh cổ, khiến các lớp mô não trượt lệch lên nhau. Lực cắt này kéo căng các sợi trục thần kinh (axon) — những "dây điện" nối các vùng não. Đó là lý do một cú móc ngang trúng chóp cằm có thể làm võ sĩ đổ gục, trong khi một cú thẳng vào trán mạnh hơn lại chỉ làm họ lùi một bước.

Vì sao võ sĩ "tắt điện" ngay lập tức

Cú knock-out thật sự là một dạng chấn động não. Cơ chế được chấp nhận rộng rãi hiện nay là: sợi trục bị kéo giãn đột ngột, các kênh ion trên màng tế bào mở ra hỗn loạn, não rơi vào một cơn "khủng hoảng năng lượng" ngắn. Phần thân não giữ tỉnh táo bị ảnh hưởng, người trúng đòn mất kiểm soát cơ và ngã. Phần lớn tỉnh lại sau vài giây đến vài chục giây, nhưng quá trình rối loạn chuyển hoá trong não có thể kéo dài nhiều ngày sau đó, dù bề ngoài họ đã đi lại bình thường.

Ba loại chấn thương não cần phân biệt

Tụ máu dưới màng cứng: kẻ giết người thầm lặng

Giữa não và màng cứng có những tĩnh mạch nhỏ gọi là tĩnh mạch cầu nối. Khi não bị xoay mạnh, các tĩnh mạch này có thể đứt, máu rỉ ra và tích lại, đè lên mô não. Vì là máu tĩnh mạch nên nó chảy chậm: võ sĩ có thể tự bước xuống võ đài, trả lời phỏng vấn, rồi gục trong phòng thay đồ. Phần lớn các ca tử vong được ghi nhận trong quyền anh có liên quan tới loại tổn thương này. Đây là lý do bác sĩ võ đài theo dõi võ sĩ cả sau khi trận đã kết thúc, và vì sao xe cấp cứu phải túc trực ở sự kiện chuyên nghiệp.

Từ "punch-drunk" đến CTE: lịch sử một căn bệnh

Năm 1928, bác sĩ pháp y người Mỹ Harrison Martland công bố bài báo "Punch Drunk" trên tạp chí của Hiệp hội Y khoa Hoa Kỳ (JAMA). Ông mô tả những cựu võ sĩ có dáng đi loạng choạng, nói lắp, run tay, chậm chạp — điều mà giới quyền anh lúc ấy gọi nôm là "say đòn". Đây được coi là mô tả y khoa đầu tiên về tổn thương não tích luỹ ở người chơi thể thao đối kháng.

Về sau giới y học dùng thuật ngữ dementia pugilistica (sa sút trí tuệ của võ sĩ quyền anh). Đến những năm 2000, khi các nhà nghiên cứu tìm thấy tổn thương tương tự ở não các cựu cầu thủ bóng bầu dục Mỹ, khái niệm rộng hơn là bệnh não chấn thương mạn tính (CTE) được dùng phổ biến. Dấu hiệu đặc trưng là sự tích tụ protein tau bất thường quanh các mạch máu nhỏ ở đáy các rãnh vỏ não.

Một điểm quan trọng: cho tới nay, CTE chỉ chẩn đoán xác định được bằng khám nghiệm mô não sau khi mất. Nhiều nhóm đang thử tìm dấu ấn sinh học trong máu hay hình ảnh học để phát hiện khi còn sống, nhưng chưa có phương pháp nào được công nhận đầy đủ. Vì thế mọi câu "võ sĩ X bị CTE" khi người đó còn sống đều chỉ là phỏng đoán.

Trường hợp Muhammad Ali

Muhammad Ali được chẩn đoán mắc hội chứng Parkinson năm 1984, ba năm sau khi giải nghệ. Mối liên hệ giữa sự nghiệp quyền anh và bệnh của ông đến nay vẫn còn tranh cãi: nhiều bác sĩ cho rằng hàng trăm hiệp đấu và tập luyện đã góp phần, số khác lưu ý Parkinson cũng gặp ở người chưa từng bị đánh. Cách nói thận trọng nhất là: chấn thương đầu lặp lại được xem là một yếu tố nguy cơ, nhưng không thể khẳng định riêng từng ca.

Cú đánh "nhẹ" mới là vấn đề lớn

Khán giả nhớ những cú knock-out. Giới nghiên cứu lại lo về những cú đánh dưới ngưỡng chấn động — trúng đầu nhưng không gây triệu chứng rõ. Một võ sĩ có thể chỉ bị knock-out vài lần trong sự nghiệp, nhưng nhận hàng nghìn cú như vậy trong các buổi tập đối luyện (sparring).

Nghiên cứu Sức khoẻ Não của Võ sĩ Chuyên nghiệp (Professional Fighters Brain Health Study) do Cleveland Clinic khởi động năm 2011 theo dõi hàng trăm võ sĩ quyền anh và MMA đang thi đấu lẫn đã giải nghệ. Các báo cáo của nhóm này cho thấy số năm thi đấu và số trận càng nhiều thì thể tích một số vùng não (như đồi thị, nhân đuôi) càng có xu hướng nhỏ đi, tốc độ xử lý thông tin chậm hơn. Mối liên hệ này mang tính thống kê theo nhóm, không phải ai cũng chịu ảnh hưởng như nhau.

Từ đó nhiều phòng tập chuyên nghiệp đã đổi cách làm: giảm số buổi sparring nặng, thay bằng tập kỹ thuật có kiểm soát, đối luyện nhẹ tay hơn, và không đối luyện mạnh trong những tuần sát trận.

Đồ bảo hộ giúp được gì, không giúp được gì

Mũ bảo hộ

Mũ bảo hộ làm giảm rách da, sưng mắt, gãy mũi. Nhưng nó không ngăn được não xoay trong sọ, nên tác dụng với chấn động não không lớn như người ta tưởng. Năm 2013, Hiệp hội Quyền anh Quốc tế (AIBA) bỏ mũ bảo hộ cho nam ở cấp đỉnh cao, viện dẫn dữ liệu rằng số ca dừng trận vì chấn động không tăng mà vết rách lại được kiểm soát tốt hơn bằng luật mới. Quyết định này đến nay vẫn gây tranh luận. Nữ và lứa tuổi trẻ vẫn đội mũ.

Găng tay

Găng tay chủ yếu bảo vệ bàn tay người đánh, giảm vết cắt cho người bị đánh. Có ý kiến cho rằng chính găng tay làm võ sĩ dám đấm vào đầu nhiều hơn so với thời đánh tay trần, khi người ta phải tránh đấm vào xương sọ cứng để khỏi gãy tay. Đây là giả thuyết đáng suy nghĩ, chưa có dữ liệu so sánh đủ mạnh để chốt.

Luật thi đấu đã thay đổi vì não người

Nhiều quy định quen thuộc trên võ đài ra đời trực tiếp vì chấn thương não:

• Đếm 8 giây bắt buộc sau khi ngã ở nhiều thể thức, cho trọng tài thời gian quan sát mắt và thăng bằng của võ sĩ.
• Quyền dừng trận của trọng tài và bác sĩ (TKO), không cần chờ võ sĩ bất tỉnh.
• Giảm số hiệp tranh đai quyền anh chuyên nghiệp từ 15 xuống 12, phổ biến từ thập niên 1980 sau cái chết của võ sĩ Hàn Quốc Kim Duk-koo năm 1982.
• Đình chỉ y tế sau trận: võ sĩ bị knock-out thường bị cấm thi đấu và cấm đối luyện trong một khoảng thời gian, chỉ được trở lại khi bác sĩ cho phép.
• Khám hình ảnh học não (MRI) khi cấp hoặc gia hạn giấy phép thi đấu ở nhiều cơ quan quản lý thể thao chuyên nghiệp.

Dấu hiệu cần dừng ngay, với người xem lẫn người chơi

Người hâm mộ có thể nhận ra một võ sĩ đang gặp vấn đề não trước cả bình luận viên. Những dấu hiệu sau, dù xuất hiện trên võ đài hay ở phòng tập phong trào, đều có nghĩa phải dừng:

• Chân "như say": đứng dậy được nhưng bước loạng choạng, phải bám dây đài.
• Ánh mắt trống rỗng, không theo dõi được ngón tay trọng tài.
• Bất tỉnh, dù chỉ một giây.
• Sau buổi tập: đau đầu tăng dần, buồn nôn, nói lắp, quên chuyện vừa xảy ra, nhạy cảm với ánh sáng.

Nguyên tắc y khoa chung là nghi chấn động thì dừng, không quay lại trong ngày, và chỉ tập lại theo từng bước khi hết triệu chứng. Nếu đau đầu tăng dần, nôn nhiều hay lơ mơ sau khi trúng đòn, phải đến bệnh viện ngay vì có thể là chảy máu trong sọ.

Góc nhìn hôm nay

Thể thao đối kháng không thể an toàn tuyệt đối, và người trong nghề hiểu điều đó. Thay đổi đáng kể nhất của hai thập niên qua là thái độ: ngày trước, đứng dậy sau cú knock-out để đánh tiếp được ca ngợi là gan dạ; ngày nay, góc đài ném khăn sớm được coi là biết thương võ sĩ của mình. Với khán giả, hiểu cơ chế chấn thương giúp xem trận đấu khác đi — thấy vì sao trọng tài dừng trận "có vẻ sớm" là quyết định đúng.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các hướng dẫn đồng thuận quốc tế về chấn động não trong thể thao (Concussion in Sport Group, cập nhật nhiều lần từ năm 2001), các báo cáo của Professional Fighters Brain Health Study, và bài báo gốc "Punch Drunk" năm 1928 của Martland — ngắn, dễ đọc, và đáng ngạc nhiên ở chỗ nhiều nhận xét vẫn còn đúng sau gần một thế kỷ.