Ép cân là việc võ sĩ giảm nhanh vài ký trong những ngày cuối trước buổi cân, chủ yếu bằng cách rút nước khỏi cơ thể, để được thi đấu ở hạng cân nhẹ hơn trọng lượng thật của mình. Nguy hiểm nằm ở chỗ mất nước nặng làm tim, thận, não phải làm việc trong trạng thái quá tải, và đã có võ sĩ chết trước cả khi bước lên sàn đấu. Hầu hết các thay đổi luật cân trong mười năm qua đều xuất phát từ những ca như vậy.
Ép cân và giảm cân khác nhau thế nào
Giảm cân là đốt mỡ dần dần trong nhiều tuần, nhờ ăn ít năng lượng hơn mức tiêu hao. Ép cân là chuyện khác: trong 24 đến 72 giờ cuối, võ sĩ làm cơ thể mất nước và giảm lượng thức ăn trong ruột để cân nặng tụt đột ngột. Một lít nước nặng khoảng một ký, nên rút được bốn lít nước khỏi người là "mất" bốn ký trên bàn cân, dù mỡ và cơ không đổi.
Lý do võ sĩ làm vậy rất đơn giản: luật chỉ kiểm tra cân nặng tại một thời điểm. Nếu cân xong được ăn uống và bù nước, đến lúc lên sàn võ sĩ có thể nặng hơn giới hạn hạng cân nhiều ký. Ai cũng nghĩ như vậy, nên ai không ép là tự đặt mình vào thế thiệt — một vòng luẩn quẩn mà giới chuyên môn gọi thẳng là "chạy đua vũ trang về cân nặng".
Những cách ép cân phổ biến
- Đổ mồ hôi chủ động: xông hơi, ngâm bồn nước nóng, mặc đồ nylon hoặc đồ cao su kín khi tập.
- Thao túng nước và muối: uống rất nhiều nước trong vài ngày rồi cắt hẳn trước buổi cân, giảm muối, để cơ thể tiếp tục thải nước theo đà.
- Giảm tinh bột: mỗi gam glycogen dự trữ trong cơ giữ theo khoảng ba gam nước, nên cắt tinh bột làm sụt thêm vài ký.
- Ăn ít chất xơ, ít thức ăn: để ruột gần như rỗng vào ngày cân.
- Thuốc lợi tiểu, thuốc nhuận tràng: nguy hiểm nhất, và thuốc lợi tiểu bị Cơ quan Chống doping Thế giới (WADA) cấm vì vừa gây hại vừa có thể dùng để che giấu chất cấm khác.
Cơ thể chịu đựng những gì
Tim và tuần hoàn
Mất nước làm thể tích huyết tương giảm, máu đặc hơn. Tim phải đập nhanh hơn để đưa đủ máu đi khắp người. Khả năng toả nhiệt giảm, nên cơ thể nóng lên nhanh trong phòng xông hơi — tình huống dễ dẫn tới say nóng, rối loạn nhịp tim.
Thận
Thận nhận ít máu hơn, trong khi cơ bắp tập luyện nặng có thể bị phân huỷ và thải myoglobin vào máu (tiêu cơ vân). Kết hợp hai thứ này là con đường dẫn tới tổn thương thận cấp, một biến chứng đã được ghi nhận ở võ sĩ ép cân quá mức.
Não
Một câu hỏi đang được nghiên cứu là liệu mất nước có làm não dễ tổn thương hơn khi trúng đòn hay không. Giả thuyết là lượng dịch quanh não giảm, lớp đệm mỏng đi. Chưa có kết luận chắc chắn, nhưng nhiều bác sĩ võ đài coi đây là lý do đủ để lo ngại. Ngoài ra, mất nước còn làm giảm khả năng tập trung, phản xạ, và tâm trạng cáu bẳn — điều ai từng thấy võ sĩ ở buổi cân cũng nhận ra.
Thành tích
Nghiên cứu sinh lý học thể thao từ lâu đã ghi nhận rằng mất nước khoảng 2% cân nặng đã làm sức bền giảm rõ. Võ sĩ ép cân thường mất gấp nhiều lần mức đó. Họ đặt cược vào việc bù lại được trong khoảng thời gian giữa buổi cân và trận đấu, nhưng sự bù nước không hoàn hảo: glycogen trong cơ và cân bằng điện giải cần nhiều thời gian hơn để trở lại.
Những ca đã làm thay đổi luật
| Năm | Sự việc | Hệ quả |
|---|---|---|
| 1997 | Ba đô vật đại học Mỹ chết trong vòng vài tuần khi ép cân, có người đang mặc đồ cao su tập trong phòng nóng | NCAA cấm đồ cao su, xông hơi để ép cân; đưa vào quy trình xác định mức cân tối thiểu cho từng đô vật; dời giờ cân gần giờ thi đấu hơn |
| 2013 | Võ sĩ MMA Brazil Leandro Souza chết trước một sự kiện Shooto ở Rio de Janeiro; báo chí địa phương đưa tin có liên quan tới thuốc lợi tiểu | Gây chú ý quốc tế về việc dùng thuốc lợi tiểu để ép cân |
| 12/2015 | Võ sĩ Trung Quốc Yang Jian Bing của ONE Championship chết trong quá trình ép cân trước một sự kiện ở Manila | ONE bỏ cách ép cân kiểu cũ, chuyển sang kiểm tra cân nặng nhiều lần kèm kiểm tra mức nước trong cơ thể qua nước tiểu |
| 3/2017 | Khabib Nurmagomedov phải vào viện trong lúc ép cân trước UFC 209, trận với Tony Ferguson bị huỷ | Một trong nhiều trận lớn bị huỷ vì ép cân, đẩy cuộc tranh luận lên mặt báo |
| 2017 | Uỷ ban Thể thao bang California đưa ra kế hoạch 10 điểm chống ép cân nguy hiểm | Có kiểm tra cân lại ngày thi đấu; võ sĩ nặng quá xa giới hạn sẽ được khuyến cáo lên hạng |
Các cách tổ chức buổi cân hiện nay
Cân trước một ngày
Phổ biến trong quyền anh chuyên nghiệp và phần lớn các giải MMA. UFC chuyển sang cân buổi sáng ngày hôm trước từ năm 2016, cho võ sĩ thêm thời gian bù nước. Mặt trái: có thêm thời gian bù thì võ sĩ cũng có động cơ ép nhiều hơn.
Cân trong ngày thi đấu
Quyền anh nghiệp dư (kể cả Olympic) cân vào buổi sáng của ngày thi đấu. Khoảng thời gian ngắn khiến ép cân sâu trở nên quá rủi ro, nên võ sĩ thường thi đấu sát cân nặng thật hơn.
Cân kèm kiểm tra nước
ONE Championship là giải lớn đầu tiên áp dụng hệ thống: võ sĩ khai báo cân nặng thường ngày, được theo dõi suốt tuần thi đấu, và phải vượt qua kiểm tra tỷ trọng nước tiểu — nếu cơ thể đang thiếu nước thì dù đúng cân cũng không đạt. Đổi lại, các hạng cân của ONE có giới hạn cao hơn hạng cùng tên ở nơi khác.
Cân lại ngày thi đấu
Một số tổ chức quyền anh yêu cầu võ sĩ cân lại vào sáng ngày đấu và không được vượt quá một mức nhất định so với giới hạn hạng cân. Cách này không cấm ép cân, nhưng giới hạn mức "tăng vọt" sau khi bù nước.
Vì sao võ sĩ vẫn ép dù biết nguy hiểm
Lý do đầu tiên là áp lực cạnh tranh: nếu đối thủ ép năm ký mà mình không ép, đến tối thi đấu mình nhẹ hơn họ năm ký. Lý do thứ hai là văn hoá phòng tập: ép cân được coi là một phần của nghề, một phép thử ý chí. Thứ ba là tiền: trượt cân thường bị phạt một phần tiền thưởng chuyển cho đối thủ, có khi mất cả cơ hội tranh đai.
Ngược lại, ngày càng có nhiều ví dụ võ sĩ lên hạng cân và đánh tốt hơn, vì không còn phải tốn sức cho tuần cuối kiệt quệ. Các chuyên gia dinh dưỡng thể thao đều khuyên cùng một hướng: chọn hạng cân gần cân nặng thật, giảm mỡ từ từ trong trại tập, và nếu cần ép thì chỉ ở mức nhỏ, có bác sĩ hoặc chuyên gia giám sát.
Góc nhìn hôm nay
Khi xem buổi cân, khán giả thường chú ý màn đối mặt. Người hiểu chuyện nhìn thêm vài thứ khác: khuôn mặt hốc hác, môi khô, võ sĩ được người khác dìu lên bàn cân, hay phải cởi hết đồ để cân lại — tất cả là dấu hiệu ép cân gắt. Đến tối, hãy để ý xem ai xuống sức sớm ở hiệp sau.
Với người chơi phong trào, bài học rất rõ: một giải nghiệp dư không đáng để liều thận và não. Nếu muốn tìm hiểu sâu hơn, có thể đọc các tuyên bố quan điểm về giảm cân nhanh của Hội Dinh dưỡng Thể thao Quốc tế (ISSN), tài liệu của Hiệp hội các Uỷ ban Quyền anh (ABC) về an toàn cân nặng, và các bài viết về hệ thống cân của ONE Championship.
Câu hỏi thường gặp
Ép cân là gì?
Ép cân là việc giảm nhanh cân nặng trong vài ngày trước buổi cân, chủ yếu bằng cách làm cơ thể mất nước, để thi đấu ở hạng cân nhẹ hơn trọng lượng thật. Sau khi cân, võ sĩ ăn uống bù lại và thường nặng hơn giới hạn hạng cân lúc lên sàn đấu.
Võ sĩ thường ép bao nhiêu ký?
Tuỳ môn, tuỳ người và tuỳ luật cân. Ở các giải cân trước một ngày, việc võ sĩ tăng lại vài ký đến hơn mười ký sau buổi cân không hiếm. Con số càng lớn thì rủi ro cho tim, thận và thành tích càng cao.
Vì sao ép cân lại nguy hiểm đến tính mạng?
Mất nước nặng làm máu đặc, tim đập nhanh, cơ thể không toả nhiệt được, thận thiếu máu và dễ tổn thương cấp. Kết hợp với xông hơi, đồ kín hay thuốc lợi tiểu, cơ thể có thể rơi vào say nóng hoặc rối loạn nhịp tim. Đã có nhiều ca tử vong được ghi nhận ở đấu vật và MMA.
ONE Championship cân võ sĩ như thế nào?
ONE theo dõi cân nặng của võ sĩ suốt tuần thi đấu và kiểm tra mức nước trong cơ thể qua tỷ trọng nước tiểu. Võ sĩ phải vừa đúng cân vừa đủ nước mới đạt. Hệ thống này ra đời sau cái chết của Yang Jian Bing năm 2015.
Trượt cân thì bị xử lý ra sao?
Thông thường võ sĩ trượt cân bị phạt một phần tiền thưởng chuyển cho đối thủ, và nếu là trận tranh đai thì không được nhận đai dù thắng. Trận có thể vẫn diễn ra ở mức cân thoả thuận nếu đối thủ đồng ý, hoặc bị huỷ.