Lý Tiểu Long và Long tranh hổ đấu: bộ phim đưa kung fu ra thế giới

Long tranh hổ đấu (Enter the Dragon, 1973) là bộ phim đưa Lý Tiểu Long và võ thuật Trung Hoa ra khắp thế giới. Đây là phim võ thuật đầu tiên do một hãng lớn của Hollywood (Warner Bros.) hợp tác sản xuất với Hồng Kông, ra rạp ở Mỹ vào tháng 8/1973 — chưa đầy một tháng sau khi Lý Tiểu Long qua đời ở tuổi 32. Kinh phí nhỏ, doanh thu lớn, và ảnh hưởng của nó còn kéo dài tới tận phim hành động hôm nay.

Lý Tiểu Long là ai trước khi có Long tranh hổ đấu

Lý Tiểu Long (Bruce Lee, tên khai sinh Lý Chấn Phiên) sinh ngày 27/11/1940 tại San Francisco, trong lúc cha anh — nghệ sĩ Quảng kịch Lý Hải Tuyền — đang lưu diễn ở Mỹ. Anh lớn lên ở Hồng Kông và đóng phim từ nhỏ, với khoảng hai chục vai diễn nhí trước tuổi 20.

Ở tuổi thiếu niên, anh theo học Vịnh Xuân quyền với Diệp Vấn. Năm 1959 anh sang Mỹ, sau đó học triết tại Đại học Washington ở Seattle và mở lớp dạy võ. Năm 1967 anh đặt tên cho hệ thống riêng của mình là Triệt quyền đạo (Jeet Kune Do) — một lối tư duy hơn là một bài quyền, chủ trương bỏ thứ thừa, giữ thứ hiệu quả.

Với khán giả Mỹ, anh được biết tới đầu tiên qua vai Kato trong loạt phim truyền hình The Green Hornet (1966–1967). Nhưng Hollywood khi đó chưa sẵn sàng để một diễn viên gốc Hoa đóng vai chính. Lý Tiểu Long quay về Hồng Kông, và chỉ trong hai năm đã thay đổi điện ảnh nơi đây.

Bốn bộ phim rưỡi làm nên một huyền thoại

Sự nghiệp ngôi sao của Lý Tiểu Long chỉ gói trong bốn phim hoàn chỉnh và một phim dang dở:

Cần tách sử khỏi phim ở Tinh Võ Môn: Hoắc Nguyên Giáp là nhân vật có thật, mất năm 1910 tại Thượng Hải, gắn với sự ra đời của Tinh Võ thể dục hội. Còn Trần Chân và câu chuyện báo thù là hư cấu. Chuyện ông bị đầu độc vẫn là lời kể dân gian, chưa có sử liệu chắc chắn.

Câu chuyện của Long tranh hổ đấu

Phim do Robert Clouse đạo diễn, Warner Bros. hợp tác với Concord Production — công ty do Lý Tiểu Long và Trâu Văn Hoài (Raymond Chow) lập. Cốt truyện mượn khung phim điệp viên đang thịnh thời đó: một võ sĩ Thiếu Lâm tên Lee được mời tới giải đấu trên hòn đảo riêng của Han, một cựu đệ tử Thiếu Lâm phản bội môn phái, để điều tra đường dây buôn thuốc phiện. Đi cùng là hai võ sĩ Mỹ do John Saxon và Jim Kelly thủ vai.

Cốt truyện không có gì mới. Cái mới là cách phim đặt võ thuật vào trung tâm. Các trận đấu không phải đoạn chen giữa, mà là lý do để người ta mua vé.

Những cảnh được nhắc mãi

• Trận mở màn ở Thiếu Lâm tự: Lý Tiểu Long đấu với một võ sinh do Hồng Kim Bảo đóng — khi đó Hồng Kim Bảo mới ngoài 20 tuổi.
• Bài học "Don't think. Feel.": đoạn Lee dạy một cậu bé, nói rằng ngón tay chỉ lên mặt trăng không phải là mặt trăng. Đây là đoạn gần nhất với tư tưởng Triệt quyền đạo mà phim thương mại chứa được.
• Trận với O'Hara (Bob Wall): thù riêng, nhịp nhanh, kết thúc dứt khoát.
• Cảnh dưới hầm với hàng chục vệ sĩ, trong đó có một diễn viên quần chúng trẻ tên Thành Long.
• Phòng gương: Lee đuổi Han trong mê cung gương, phải đập vỡ gương để tìm ra kẻ thật. Cảnh này về sau được nhiều phim nhại lại.

Nhạc phim của Lalo Schifrin, pha funk Mỹ với âm sắc phương Đông, cũng là một phần ký ức của người xem thập niên 1970.

Cái chết trước ngày ra mắt

Ngày 20/7/1973, Lý Tiểu Long qua đời tại Hồng Kông. Kết luận điều tra chính thức là phù não, liên quan tới phản ứng với một loại thuốc giảm đau. Từ đó tới nay đã có nhiều giả thuyết khác của giới y khoa — từ say nắng, động kinh tới hạ natri máu — và chưa giả thuyết nào được chấp nhận rộng rãi thay cho kết luận cũ. Những thuyết âm mưu kiểu bị ám sát thì không có bằng chứng.

Long tranh hổ đấu ra rạp ở Mỹ vào tháng 8 cùng năm. Kinh phí thường được nhắc là dưới một triệu USD; doanh thu qua nhiều lần phát hành trên thế giới được ước tính gấp hàng trăm lần con số đó, dù số liệu chính xác khác nhau tuỳ nguồn. Năm 2004, phim được đưa vào Cơ quan Lưu trữ Phim Quốc gia Mỹ (National Film Registry) vì giá trị văn hoá.

Vì sao bộ phim thay đổi cả ngành

Mở cửa cho phim võ thuật ở phương Tây

Trước đó, Thiên hạ đệ nhất quyền (King Boxer, 1972) của hãng Thiệu Thị đã thành công ở Mỹ, gây nên làn sóng "kung fu" trên các rạp chiếu bình dân. Long tranh hổ đấu đưa làn sóng đó lên các rạp lớn. Sau nó, phim võ thuật trở thành một dòng phim thường trực, và từ "kung fu" đi vào tiếng Anh thông dụng.

Hình ảnh mới về người châu Á trên màn ảnh

Hollywood trước đó thường để người châu Á ở vai phụ, vai phản diện hoặc vai hài. Lý Tiểu Long xuất hiện như một nhân vật chính tự tin, có kỷ luật, có đạo đức riêng. Với khán giả gốc Á ở Mỹ, đó là điều chưa từng có.

Đổi cách quay cảnh đánh

Phim võ Hồng Kông trước Lý Tiểu Long thường thiên về múa võ kiểu kinh kịch, chiêu thức dài, động tác hoa mỹ. Lý Tiểu Long mang tới đòn ngắn, nhanh, có tiếp xúc mạnh và có biểu cảm — tiếng hét, cái nhìn, cái lắc đầu sau mỗi đòn. Anh muốn khán giả tin rằng đòn đánh có thật, nên giữ khung hình rộng để thấy cả cơ thể, ít cắt cảnh hơn.

Mầm mống của võ thuật tổng hợp

Triệt quyền đạo khuyến khích kết hợp đòn đứng, vật và khoá. Trong phần mở đầu Long tranh hổ đấu, Lee kết thúc trận với Hồng Kim Bảo bằng một đòn khoá tay — điều hiếm thấy ở phim võ khi đó. Dana White, chủ tịch UFC, từng gọi Lý Tiểu Long là "cha đẻ của MMA". Đó là cách nói tôn vinh hơn là lịch sử chính xác, vì MMA hiện đại hình thành từ nhiều nguồn khác, nhất là nhu thuật Brazil và đấu vật.

Những điều hay bị đồn sai

• "Phim phải quay chậm vì Lý Tiểu Long đánh quá nhanh." Một số cảnh có quay tốc độ khác thường để làm rõ động tác, đó là chuyện kỹ thuật quay phổ biến. Tốc độ của anh nhanh thật, nhưng câu chuyện "máy quay không bắt kịp" là phóng đại.
• "Lý Tiểu Long bất bại ngoài đời." Anh không thi đấu chuyên nghiệp. Những trận tỷ thí riêng tư được kể lại đều chỉ có lời kể của người trong cuộc, không có ghi chép độc lập.
• "Thành Long bị Lý Tiểu Long đánh thật." Trong cảnh dưới hầm, một cú gậy trúng Thành Long thật. Theo lời kể của chính Thành Long, Lý Tiểu Long đã xin lỗi và chăm sóc anh sau đó. Đây là lời kể một phía, nhưng được nhắc lại nhất quán qua nhiều năm.

Di sản: từ Tinh Võ Môn đến phim hôm nay

Nhân vật Trần Chân được làm lại nhiều lần: Lý Liên Kiệt trong Tinh Võ anh hùng (1994), Chân Tử Đan trong loạt phim truyền hình (1995) và bản điện ảnh Huyền thoại Trần Chân (2010). Loạt phim Diệp Vấn của Chân Tử Đan cũng đưa một nhân vật Lý Tiểu Long trẻ lên màn ảnh, như một lời tri ân.

Bộ đồ liền thân màu vàng sọc đen trong Tử vong du hí được Quentin Tarantino dùng lại cho nhân vật của Uma Thurman trong Kill Bill (2003). Cấu trúc "leo từng tầng tháp, mỗi tầng một đối thủ" của Tử vong du hí xuất hiện lại ở nhiều phim sau, kể cả The Raid.

Góc nhìn hôm nay: xem lại thế nào cho đáng

Xem lại Long tranh hổ đấu bây giờ, nhiều người thấy cốt truyện cũ, diễn xuất của vài vai phụ cứng. Cái đáng xem là cơ thể và sự hiện diện của Lý Tiểu Long: cách anh đứng, cách chuyển trọng tâm, cách giữ khoảng cách với đối thủ. Thử xem một trận đấu mà tắt tiếng, chỉ nhìn chân — bạn sẽ thấy vì sao giới võ thuật vẫn mổ xẻ phim này.

Nên xem theo thứ tự năm ra mắt để thấy anh tiến bộ thế nào trong vai trò người làm phim: từ một ngôi sao trong phim người khác (Đường Sơn đại huynh) tới người tự đạo diễn (Mãnh Long quá giang). Bản cắt mở rộng của Long tranh hổ đấu có thêm đoạn đối thoại triết lý giữa Lee và vị sư trụ trì, giúp hiểu ý đồ của anh hơn.

Nếu tới Hồng Kông, có thể ghé tượng Lý Tiểu Long trên Đại lộ Ngôi sao ở Tiêm Sa Chủy, hoặc tìm thông tin triển lãm thường kỳ về anh tại Bảo tàng Di sản Hồng Kông. Mộ của Lý Tiểu Long nằm ở nghĩa trang Lake View, Seattle, cạnh mộ con trai Brandon Lee — người cũng mất sớm, năm 1993, trong một tai nạn trên phim trường. Muốn đọc thêm, cuốn Tao of Jeet Kune Do (xuất bản sau khi anh mất, từ ghi chép của anh) và cuốn tiểu sử Bruce Lee: A Life của Matthew Polly (2018) là hai điểm khởi đầu đáng tin.