Raging Bull (Bò tót điên, 1980) là phim tiểu sử của Martin Scorsese về Jake LaMotta, nhà vô địch quyền Anh hạng trung thế giới năm 1949–1951, do Robert De Niro thủ vai. Phim quay đen trắng, giúp De Niro đoạt Oscar Nam chính, và thường được giới phê bình xếp là phim thể thao hay nhất mọi thời. Khác với Rocky, đây không phải phim về chiến thắng mà về một người tự huỷ hoại mình.
Jake LaMotta ngoài đời
Giacobbe "Jake" LaMotta sinh năm 1922 ở New York, lớn lên trong khu nghèo Bronx. Ông học đấm bốc khi ở trại cải tạo thiếu niên. Biệt danh "Bò tót Bronx" đến từ lối đánh: lao thẳng vào, chịu đòn để áp sát, và gần như không bao giờ bị hạ.
Mấy mốc chính trong sự nghiệp:
- Tháng 2/1943: thắng Sugar Ray Robinson — trận thua đầu tiên trong sự nghiệp chuyên nghiệp của Robinson. Hai người đấu nhau sáu lần, LaMotta chỉ thắng lần đó.
- Năm 1947: thua Billy Fox một trận mà về sau, năm 1960, LaMotta khai trước một tiểu ban Thượng viện Mỹ là đã cố ý thua theo dàn xếp với giới mafia, để đổi lấy cơ hội đấu tranh đai.
- 16/6/1949: đoạt đai vô địch hạng trung khi Marcel Cerdan (Pháp) không thể tiếp tục sau hiệp 10 vì chấn thương vai. Cerdan mất trong tai nạn máy bay vài tháng sau, trên đường sang Mỹ tái đấu.
- 14/2/1951: mất đai vào tay Robinson, bị xử thua kỹ thuật ở hiệp 13. Trận này được báo chí gọi là "Thảm sát ngày Valentine".
Sau khi giải nghệ, LaMotta mở hộp đêm ở Miami, diễn hài độc thoại, và từng vào tù vì tội liên quan tới hoạt động của câu lạc bộ. Ông mất năm 2017, thọ 95 tuổi.
Từ cuốn hồi ký tới phim trường
Phim dựa trên hồi ký Raging Bull: My Story (1970) do LaMotta viết cùng Joseph Carter và Peter Savage. Chính De Niro là người đọc sách và thuyết phục Scorsese làm phim trong nhiều năm. Kịch bản do Paul Schrader (người viết Taxi Driver) và Mardik Martin chấp bút.
Scorsese ban đầu không mặn mà, vì ông không quan tâm tới thể thao. Theo nhiều lời kể, ông chỉ thực sự nhận lời sau một đợt ốm nặng cuối thập niên 1970, khi thấy mình hiểu được một nhân vật tự đẩy mình xuống đáy. Phần này nên coi là giai thoại của người trong cuộc.
De Niro và cuộc biến đổi cơ thể
Raging Bull nổi tiếng với cách nhập vai của De Niro. Ông tập quyền Anh nhiều tháng với chính LaMotta. Theo các tài liệu về phim, ông từng thi đấu vài trận nghiệp dư ở Brooklyn và được LaMotta đánh giá là đủ sức thi đấu thật.
Sau khi quay xong các cảnh võ đài, đoàn phim tạm dừng để De Niro tăng cân cho phần LaMotta những năm về sau. Mức tăng thường được nhắc là khoảng 60 pound, tức gần 27 kg. Đây từng là một trong những cuộc biến đổi cơ thể nổi tiếng nhất của diễn viên Hollywood, và cũng gây nhiều tranh luận về giới hạn của lối diễn "nhập vai tuyệt đối".
Joe Pesci đóng Joey, em trai và người quản lý của Jake; Cathy Moriarty, khi đó còn rất trẻ và gần như chưa có kinh nghiệm, đóng Vickie, người vợ thứ hai. Cả hai đều được đề cử Oscar diễn viên phụ.
Cảnh võ đài: không giống phim quyền Anh nào trước đó
Đây là phần khiến Raging Bull được nghiên cứu trong các trường điện ảnh.
Máy quay ở trong võ đài
Phim quyền Anh trước đó thường quay từ ngoài dây đài, như góc nhìn của khán giả hoặc truyền hình. Scorsese đặt máy quay vào trong võ đài, sát người võ sĩ. Người xem không quan sát trận đấu mà ở trong nó.
Mỗi trận một hình thức
Scorsese vẽ phân cảnh chi tiết từng trận. Các trận khác nhau được quay khác nhau theo tâm lý nhân vật: có trận dài và rõ ràng, có trận vỡ vụn thành từng mảnh hình. Kích thước võ đài trên màn ảnh cũng thay đổi — có lúc dây đài như rộng ra, có lúc như bó lại. Tốc độ quay thay đổi, ánh đèn flash máy ảnh nổ như pháo, khói mờ, tiếng đám đông bị tắt hẳn ở những khoảnh khắc then chốt.
Âm thanh
Tiếng đòn được tạo bằng nhiều lớp âm thanh lạ — không phải tiếng đấm thật. Tiếng động vật được trộn vào ở một số đoạn. Kết quả là đòn đánh nghe nặng và đau hơn mọi phim trước đó.
Các cảnh võ đài chỉ chiếm khoảng một phần nhỏ thời lượng phim, nhưng mất nhiều tuần quay — lâu hơn dự kiến rất nhiều. Trận cuối với Robinson, khi Jake đứng dựa dây đài chịu đòn và khiêu khích đối thủ đánh tiếp, là đoạn được nhắc nhiều nhất.
Vì sao lại là đen trắng
Scorsese đưa ra vài lý do: để phim không bị nhầm với Rocky và các phim quyền Anh màu khác cùng thời; để gợi lại ảnh báo chí và phim thời sự quyền Anh thập niên 1940–1950; và vì ông lo ngại phim màu thời đó bị phai theo thời gian. Ngoại lệ duy nhất là một đoạn phim gia đình giả tư liệu quay màu.
Người quay phim là Michael Chapman. Dựng phim là Thelma Schoonmaker — cộng sự lâu năm của Scorsese — và bà đoạt Oscar Dựng phim cho Raging Bull.
Đón nhận: từ chia rẽ tới kinh điển
| Mốc | Sự kiện |
|---|---|
| 1980 | Ra rạp, doanh thu khiêm tốn, phê bình chia rẽ vì nhân vật chính bạo lực và khó cảm thông |
| 1981 | 8 đề cử Oscar; thắng Nam chính (De Niro) và Dựng phim (Schoonmaker); Phim hay nhất thuộc về Ordinary People |
| 1990 | Được đưa vào Cơ quan Lưu trữ Phim Quốc gia Mỹ ngay năm đầu đủ điều kiện |
| 2008 | Viện Phim Mỹ (AFI) xếp số 1 trong danh sách 10 phim thể thao hay nhất |
Nhiều người coi việc Raging Bull thua Oscar Phim hay nhất là một trong những quyết định khó hiểu của Viện Hàn lâm, cũng như Rocky từng thắng giải đó bốn năm trước.
Raging Bull và Rocky: hai mặt của một môn
Đặt cạnh nhau, hai phim như hai câu trả lời trái ngược cho câu hỏi "quyền Anh làm gì với con người":
- Rocky: võ đài là nơi một người tìm lại phẩm giá. Bạo lực có ranh giới, ở trong dây đài.
- Raging Bull: bạo lực không dừng ở dây đài. Jake ghen tuông, đánh vợ, đánh em trai, đẩy mọi người đi. Võ đài là nơi duy nhất cơn giận của anh được phép, và được trả tiền.
Cảnh cuối, LaMotta già ngồi trước gương trong phòng thay đồ một hộp đêm, đọc lại đoạn độc thoại "I coulda been a contender" của Marlon Brando trong On the Waterfront. Một cựu vô địch thật đọc lời của một võ sĩ hư cấu đã bị ép thua — một sự mỉa mai được dựng rất có chủ ý.
Góc nhìn hôm nay: xem Raging Bull thế nào
Raging Bull không dễ xem. Nhân vật chính gần như không có khoảnh khắc nào đáng yêu, và phim không cố biện minh cho anh. Nên xem nó như một bức chân dung, không phải chuyện cổ vũ. Phim cũng là lời nhắc về mặt tối của quyền Anh thời đó: dàn xếp kết quả, giới cá độ, võ sĩ bị vắt kiệt rồi bỏ rơi.
Để xem cảnh võ đài kỹ hơn, thử xem riêng trận cuối với Robinson hai lần: lần đầu theo dõi câu chuyện, lần sau chỉ để ý máy quay đứng ở đâu và cắt khi nào. Đoạn mở đầu, LaMotta khởi động một mình trong võ đài phủ khói, quay chậm trên nền nhạc khúc gian tấu từ vở opera Cavalleria rusticana của Mascagni, là một trong những đoạn mở phim được trích dẫn nhiều nhất. Muốn đọc thêm, nên tìm hồi ký của LaMotta và các cuộc trò chuyện của Scorsese về quá trình làm phim, đã được in trong nhiều tuyển tập phỏng vấn về ông.
Câu hỏi thường gặp
Raging Bull kể về ai?
Phim kể về Jake LaMotta (1922–2017), võ sĩ quyền Anh người Mỹ, vô địch thế giới hạng trung từ năm 1949 tới 1951. Phim dựa trên hồi ký của chính ông xuất bản năm 1970.
Vì sao Raging Bull quay đen trắng?
Scorsese muốn tách phim khỏi các phim quyền Anh màu cùng thời, gợi lại ảnh báo chí thập niên 1940–1950, và lo phim màu thời đó dễ phai. Chỉ có một đoạn phim gia đình được quay màu.
Robert De Niro tăng bao nhiêu cân cho Raging Bull?
Con số thường được nhắc là khoảng 60 pound, gần 27 kg, để đóng LaMotta những năm sau khi giải nghệ. Đoàn phim tạm dừng quay để ông tăng cân sau khi hoàn thành các cảnh võ đài.
Raging Bull đoạt mấy giải Oscar?
Phim đoạt hai giải Oscar năm 1981: Nam chính cho Robert De Niro và Dựng phim cho Thelma Schoonmaker, trên tổng số 8 đề cử. Giải Phim hay nhất năm đó thuộc về Ordinary People.
Jake LaMotta có thật sự cố ý thua trận không?
Có. Năm 1960, LaMotta khai trước một tiểu ban Thượng viện Mỹ rằng ông đã cố ý thua Billy Fox năm 1947 theo dàn xếp, để được trao cơ hội tranh đai vô địch. Phim tái hiện trận này.