Loạt phim Diệp Vấn (Ip Man) gồm bốn phần từ 2008 đến 2019, do Chân Tử Đan đóng vai chính và Diệp Vỹ Tín đạo diễn, kể về võ sư Vịnh Xuân quyền Diệp Vấn — người thầy của Lý Tiểu Long. Phim lấy nhân vật có thật nhưng phần lớn các trận đấu là hư cấu. Thành công của loạt phim đưa Chân Tử Đan lên hàng ngôi sao hạng nhất châu Á và làm Vịnh Xuân quyền nổi tiếng khắp thế giới.
Diệp Vấn ngoài đời là ai
Diệp Vấn sinh năm 1893 tại Phật Sơn, Quảng Đông, trong một gia đình khá giả. Ông học Vịnh Xuân quyền từ nhỏ với Trần Hoa Thuận, một võ sư làm nghề đổi tiền nổi tiếng ở Phật Sơn. Phần lớn đời ông ở Phật Sơn, ông không dạy võ công khai rộng rãi.
Khoảng năm 1949–1950, sau nội chiến, ông sang Hồng Kông với hai bàn tay trắng. Ở đó ông bắt đầu mở lớp dạy Vịnh Xuân, ban đầu cho hội công nhân ngành nhà hàng. Trong số học trò về sau có một cậu thiếu niên tên Lý Chấn Phiên — tức Lý Tiểu Long. Diệp Vấn mất năm 1972 tại Hồng Kông, chỉ vài tháng trước học trò nổi tiếng nhất của mình.
Có một vài đoạn phim tư liệu ngắn quay Diệp Vấn những năm cuối đời, đang tập mộc nhân thung (cọc gỗ người). Các con ông, Diệp Chuẩn và Diệp Chính, đều tiếp tục dạy võ; Diệp Chuẩn còn làm cố vấn cho loạt phim của Chân Tử Đan và xuất hiện ở vai khách mời.
Bốn phần phim: chuyện gì là thật, chuyện gì là phim
| Phần | Năm | Bối cảnh | Đối thủ chính | Chỉ đạo võ thuật |
|---|---|---|---|---|
| Diệp Vấn | 2008 | Phật Sơn thời Nhật chiếm đóng | Tướng Nhật Miura | Hồng Kim Bảo |
| Diệp Vấn 2 | 2010 | Hồng Kông thập niên 1950 | Võ sư Hồng Chấn Nam, võ sĩ quyền Anh "Twister" | Hồng Kim Bảo |
| Diệp Vấn 3 | 2015 | Hồng Kông, tranh chấp trường học | Trương Thiên Chí, ông trùm do Mike Tyson đóng | Viên Hoà Bình |
| Diệp Vấn 4: Hồi kết | 2019 | San Francisco | Sĩ quan lính thuỷ đánh bộ Mỹ | Viên Hoà Bình |
Cần nói rõ: không có tài liệu lịch sử nào ghi Diệp Vấn từng đấu với mười võ sĩ Nhật, hạ một võ sĩ quyền Anh Anh quốc trên võ đài, hay đánh tay đôi với Mike Tyson. Tướng Miura, Twister, Hồng Chấn Nam, Trương Thiên Chí đều là nhân vật hư cấu. Phần thật là khung đời ông: gốc Phật Sơn, đời sống khó khăn khi tới Hồng Kông, dạy võ, người vợ Trương Vĩnh Thành mất vì bệnh (ở phần 3), và mối liên hệ với Lý Tiểu Long.
Phim cũng tô đậm màu dân tộc chủ nghĩa: người Trung Hoa bị chèn ép, một mình người thầy đứng ra bảo vệ danh dự. Đó là công thức của dòng phim võ thuật Hồng Kông từ thời Tinh Võ Môn, không phải mô tả lịch sử.
Vì sao Chân Tử Đan hợp vai này
Chân Tử Đan sinh năm 1963 tại Quảng Châu, lớn lên ở Boston (Mỹ). Mẹ ông, Mạch Bảo Thiền, là võ sư Thái cực quyền và Võ thuật, mở trường dạy ở Boston. Ông học võ từ nhỏ, sang Bắc Kinh tập với đội võ thuật, rồi về Hồng Kông vào nghề dưới sự dìu dắt của Viên Hoà Bình, với phim đầu tay Túy Thái cực (1984).
Trước Diệp Vấn, ông đã có nhiều vai đáng nhớ nhưng chưa phải ngôi sao số một:
- Hoàng Phi Hồng 2: Nam nhi đương tự cường (1992): vai tướng Nạp Lan đấu Lý Liên Kiệt, cảnh đấu côn và vải ướt được nhắc tới nay.
- Thiết Hầu Tử (Iron Monkey, 1993): vai cha của Hoàng Phi Hồng nhỏ tuổi.
- Anh hùng (Hero, 2002) của Trương Nghệ Mưu: trận đấu thương với Lý Liên Kiệt trong sân cờ dưới mưa.
- Sát Phá Lang (SPL, 2005) và Đạo hoả tuyến (Flash Point, 2007): đưa đòn vật, khoá và đấm kiểu MMA vào phim hành động đô thị Hồng Kông — điều rất mới khi đó.
Với Diệp Vấn, Chân Tử Đan làm một việc ngược với hình ảnh cũ: diễn nhẹ, nói ít, cử chỉ chừng mực, gần như hiền lành. Vẻ điềm tĩnh đó khiến các trận đánh trở nên bất ngờ hơn. Ông kể đã tập Vịnh Xuân nhiều tháng với các võ sư dòng Diệp Vấn để học cách đứng và cách ra đòn đặc trưng.
Vịnh Xuân quyền trên màn ảnh
Vịnh Xuân là quyền phái Nam Trung Hoa, chú trọng đánh gần, giữ trung tuyến, phòng và đánh cùng lúc. Phim làm nổi bật mấy nét dễ nhận ra:
- Liên hoàn đấm thẳng (chuỗi đấm dọc trung tuyến): cảnh Diệp Vấn hạ mười võ sĩ Nhật trong phần 1 là hình ảnh được nhớ nhất.
- Dính tay (chi sao): bài tập cảm nhận lực của đối phương qua tiếp xúc cẳng tay. Phim dùng nó như một màn đối thoại giữa hai võ sư.
- Mộc nhân thung: cọc gỗ có ba tay một chân, xuất hiện ở cả bốn phần như biểu tượng của sự kiên trì.
Màn ảnh phóng đại tốc độ và hiệu quả. Một võ phái đánh gần không tự nhiên thắng được võ sĩ quyền Anh chuyên nghiệp nặng hơn mình — trận với Twister trong phần 2 vì thế là kịch tính điện ảnh hơn là phân tích võ thuật. Nhưng trận đó lại có một chi tiết hay: luật bị đổi giữa chừng, cấm Diệp Vấn dùng chân, buộc ông xoay xở trong giới hạn — đây là cách viết cảnh đánh có xung đột rõ ràng.
Làn sóng phim Diệp Vấn và sự quan tâm tới Vịnh Xuân
Thành công của bản 2008 kéo theo nhiều phim khác về cùng nhân vật, dễ gây nhầm lẫn:
- Diệp Vấn tiền truyện (The Legend Is Born: Ip Man, 2010) — không có Chân Tử Đan.
- Nhất đại tông sư (The Grandmaster, 2013) của Vương Gia Vệ, Lương Triều Vỹ đóng Diệp Vấn, Viên Hoà Bình chỉ đạo võ thuật. Phim chậm, giàu hình ảnh, được đề cử Oscar ở hạng mục quay phim và thiết kế trang phục.
- Diệp Vấn: Trận chiến cuối cùng (Ip Man: The Final Fight, 2013), Hoàng Thu Sinh đóng Diệp Vấn lúc về già.
- Diệp Vấn ngoại truyện: Trương Thiên Chí (Master Z, 2018), Trương Tấn đóng vai đối thủ của phần 3.
Sau loạt phim, số người tìm học Vịnh Xuân ở Trung Quốc, Đông Nam Á và phương Tây tăng rõ, các võ đường dòng Diệp Vấn mở thêm ở nhiều nước, trong đó có Việt Nam. Phật Sơn cũng xây thêm điểm tham quan gắn với tên ông.
Chân Tử Đan sau Diệp Vấn
Loạt phim mở đường cho Chân Tử Đan vào Hollywood ở các vai đáng kể: Chirrut Îmwe, nhà sư mù trong Rogue One (2016) thuộc vũ trụ Star Wars, và Caine, sát thủ mù trong John Wick: Chapter 4 (2023). Cả hai vai đều mù — một lựa chọn cho phép ông thể hiện võ thuật dựa trên cảm nhận, gần với tinh thần dính tay của Vịnh Xuân. Ông cũng tham gia sản xuất và đạo diễn một số phim hành động của riêng mình ở Hồng Kông.
Góc nhìn hôm nay: xem Diệp Vấn với con mắt tỉnh táo
Nên xem Diệp Vấn như một phim tiểu sử được kịch tính hoá mạnh: khung đời có thật, các trận đấu là sáng tác. Phần 1 có cấu trúc chặt nhất, phần 2 có trận Diệp Vấn – Hồng Chấn Nam trên mặt bàn tròn được giới làm phim đánh giá cao vì thể hiện hai quyền phái khác nhau rõ rệt. Phần 3 có trận Vịnh Xuân đấu Vịnh Xuân với Trương Tấn, so được hai cách hiểu cùng một môn.
Muốn biết Diệp Vấn thật, hãy tìm đoạn phim tư liệu ông tập mộc nhân thung và các cuộc phỏng vấn con trai ông. Ở Phật Sơn có Tổ miếu Phật Sơn, nơi có khu trưng bày về Diệp Vấn và Lý Tiểu Long, cùng với tượng và tư liệu về các võ sư Quảng Đông. Đọc thêm có thể bắt đầu từ các bài viết lịch sử của nhà nghiên cứu võ thuật Benjamin Judkins về Vịnh Xuân và văn hoá võ thuật Nam Trung Hoa.
Câu hỏi thường gặp
Diệp Vấn có thật không?
Có. Diệp Vấn (1893–1972) là võ sư Vịnh Xuân quyền gốc Phật Sơn, dạy võ ở Hồng Kông từ khoảng năm 1950 và là thầy của Lý Tiểu Long. Tuy vậy, phần lớn các trận đấu trong loạt phim của Chân Tử Đan là hư cấu.
Diệp Vấn có đấu với Mike Tyson ngoài đời không?
Không. Diệp Vấn mất năm 1972, khi Mike Tyson mới 6 tuổi. Trận đấu trong Diệp Vấn 3 (2015) hoàn toàn là sáng tác của nhà làm phim.
Phim Diệp Vấn có mấy phần?
Loạt phim của Chân Tử Đan có bốn phần: 2008, 2010, 2015 và 2019. Ngoài ra còn ngoại truyện Master Z (2018) và nhiều phim khác về Diệp Vấn do diễn viên khác đóng, như Nhất đại tông sư (2013) của Vương Gia Vệ.
Ai chỉ đạo võ thuật phim Diệp Vấn?
Hồng Kim Bảo chỉ đạo võ thuật hai phần đầu và đóng vai Hồng Chấn Nam ở phần 2. Viên Hoà Bình đảm nhận hai phần sau. Cả hai đều là những tên tuổi lớn nhất của nghề này ở Hồng Kông.
Vịnh Xuân quyền khác các võ phái khác thế nào?
Vịnh Xuân chú trọng đánh gần, giữ trung tuyến, phòng và đánh cùng một lúc, dùng bài tập dính tay để cảm nhận lực đối phương. Đây là võ phái Nam Trung Hoa, ít động tác bay nhảy so với nhiều môn Bắc phái.