Phim võ thuật Việt Nam: từ Dòng máu anh hùng tới Hai Phượng

Phim võ thuật Việt Nam hiện đại thực sự bắt đầu từ Dòng máu anh hùng (2007), rồi đạt đỉnh thương mại với Hai Phượng (2019). Dòng phim này nhỏ, số phim đếm được trên đầu ngón tay, nhưng đã tạo ra một nhóm diễn viên và người làm phim có tên tuổi quốc tế như Ngô Thanh Vân, Johnny Trí Nguyễn, Lê Văn Kiệt. Điểm yếu kéo dài của nó là thiếu đội đóng thế chuyên nghiệp và kinh phí cho những cảnh đánh lớn.

Trước năm 2007: khán giả Việt và phim võ Hồng Kông

Người Việt mê phim võ từ rất lâu trước khi có phim võ Việt. Ở Sài Gòn thập niên 1960–1970, tiểu thuyết kiếm hiệp Kim Dung được dịch và đăng báo nhiều kỳ, phim võ hiệp và phim Lý Tiểu Long của Hồng Kông chiếu kín rạp. Sau năm 1986, băng video rồi phim bộ truyền hình Hồng Kông, Đài Loan đưa võ hiệp vào từng nhà: những tên Thần điêu đại hiệp, Anh hùng xạ điêu, Bao Thanh Thiên thành ký ức chung của nhiều thế hệ.

Điện ảnh trong nước thời đó gần như không làm phim võ thuật. Một phần vì kinh phí, một phần vì không có hệ thống đào tạo diễn viên hành động và đóng thế, phần khác vì phim chiến tranh, phim tâm lý xã hội là dòng chính. Khoảng trống này kéo dài tới giữa thập niên 2000.

Dòng máu anh hùng (2007): phim mở đường

Dòng máu anh hùng (The Rebel) do Charlie Nguyễn đạo diễn, Johnny Trí Nguyễn, Ngô Thanh Vân và Dustin Nguyễn đóng chính. Bối cảnh là Đông Dương thuộc Pháp thập niên 1920: một mật vụ người Việt làm cho chính quyền thuộc địa dần đổi phe khi gặp một nữ chiến sĩ chống Pháp.

Đây là lần đầu khán giả Việt thấy một phim trong nước có cảnh đánh được dàn dựng theo chuẩn phim hành động châu Á: chiêu thức rõ, nhịp nhanh, có pha nhào lộn và đánh tập thể. Anh em Charlie và Johnny Trí Nguyễn là người Việt ở Mỹ, có nền tảng võ thuật từ nhỏ, và Johnny từng làm diễn viên đóng thế ở Hollywood. Họ mang về kinh nghiệm làm phim hành động mà trong nước chưa có.

Johnny Trí Nguyễn trước đó còn có vai phản diện đấu tay đôi với Tony Jaa trong phim Thái Tom-Yum-Goong (2005) — một trong những lần đầu một võ sĩ gốc Việt có vai đối đầu ngang hàng trong phim võ thuật châu Á lớn.

Các phim đáng nhớ của dòng phim võ Việt

Thiên mệnh anh hùng và bài toán võ hiệp cổ trang

Phim của Victor Vũ là một trong số ít phim võ hiệp đặt trong lịch sử Việt Nam. Câu chuyện mở đầu từ vụ án Lệ Chi Viên năm 1442, khi Nguyễn Trãi và gia tộc bị tru di sau cái chết đột ngột của vua Lê Thái Tông. Vụ án có thật và được Đại Việt sử ký toàn thư ghi lại; còn nhân vật hậu duệ sống sót đi báo thù trong phim là hư cấu.

Cách làm này giống phim võ hiệp Hồng Kông: lấy một mốc sử làm nền, rồi dựng giang hồ tưởng tượng phía trên. Cái khó của phim cổ trang Việt là phục trang, kiến trúc và đạo cụ thời Lê sơ còn ít tư liệu hình ảnh, nên dễ bị chê giống phim Trung Quốc. Đây là bài toán chung mà mọi phim cổ trang Việt đều phải giải.

Hai Phượng: khi phim võ Việt ra thế giới

Hai Phượng (Furie) do Lê Văn Kiệt đạo diễn, Ngô Thanh Vân đóng chính và sản xuất. Phượng là một người mẹ từng sống trong giới giang hồ, nay đòi nợ thuê ở một chợ quê miền Tây. Khi con gái bị một đường dây buôn người bắt cóc, chị lần theo chúng lên Sài Gòn.

Phim thành công vì mấy lý do:

• Động cơ đơn giản, rõ ràng: một người mẹ cứu con. Ai cũng hiểu, không cần giải thích.
• Cảnh đánh có không gian Việt: chợ quê, sông nước, hẻm nhỏ, toa tàu hoả. Người xem quốc tế thấy lạ, người xem trong nước thấy quen.
• Nhân vật nữ chính đánh tay không với đối thủ nam to lớn hơn, nhưng vẫn bị đánh đau, vẫn mệt — đủ để tin được.

Hai Phượng thuộc nhóm phim Việt ăn khách nhất năm 2019 và được phát hành ở nhiều thị trường nước ngoài. Sau đó Lê Văn Kiệt sang Mỹ đạo diễn The Princess (2022). Ngô Thanh Vân trước đó đã có vai trong Star Wars: The Last Jedi (2017) và sau đó trong The Old Guard (2020).

Vì sao phim võ Việt vẫn còn ít

Thiếu đội đóng thế chuyên nghiệp

Hồng Kông có cả một ngành đóng thế với hội nghề nghiệp, trường lớp, truyền thống từ kinh kịch. Thái Lan có các nhóm như của Panna Rittikrai. Việt Nam chưa có hệ thống tương tự; nhiều phim phải mời chỉ đạo võ thuật và đội đóng thế nước ngoài, hoặc dùng võ sinh chưa quen máy quay.

Kinh phí và thời gian

Một cảnh đánh vài phút có thể cần nhiều ngày tập và nhiều ngày quay. Với kinh phí phim Việt, mỗi ngày quay đều đắt, nên cảnh đánh thường bị cắt ngắn.

Phân loại và cấp phép

Phim có nhiều bạo lực phải qua thẩm định chặt. Trường hợp Bụi đời Chợ Lớn không được cấp phép là ví dụ hay được nhắc. Từ khi Luật Điện ảnh 2022 có hiệu lực, phim được phân loại theo độ tuổi (P, K, T13, T16, T18), mở thêm khoảng cho phim hành động dành cho người lớn.

Võ cổ truyền chưa lên màn ảnh đúng tầm

Việt Nam có võ cổ truyền Bình Định, Vovinam, vật dân tộc, nhưng chưa có phim nào làm cho một môn võ Việt nổi tiếng như Ong-Bak làm với Muay Thai hay Diệp Vấn làm với Vịnh Xuân. Đây vừa là khoảng trống, vừa là cơ hội.

Góc nhìn hôm nay: xem gì và tìm hiểu thêm ở đâu

Muốn có cái nhìn đủ về dòng phim võ Việt, nên xem theo thứ tự: Dòng máu anh hùng để thấy điểm xuất phát, Thiên mệnh anh hùng cho hướng cổ trang, Hai Phượng cho hướng hành động hiện đại, rồi Thanh Sói để so cách một diễn viên võ thuật chuyển sang làm đạo diễn. Khi xem, thử để ý không gian quay — chợ, hẻm, sông nước — vì đó là thứ duy nhất phim Việt có mà phim nước ngoài không có.

Ai muốn thấy võ Việt thật sau màn ảnh có thể tới Bảo tàng Quang Trung ở vùng Tây Sơn (nay thuộc tỉnh Gia Lai, trước là tỉnh Bình Định), nơi có trưng bày về võ Tây Sơn, xem các hội vật làng dịp đầu xuân ở miền Bắc, hoặc xem các giải Vovinam và võ cổ truyền toàn quốc. Đó là kho chất liệu mà điện ảnh Việt vẫn chưa khai thác hết.