Phim võ thuật kinh điển Hồng Kông: từ Hoàng Phi Hồng tới Từ Khắc

Phim võ thuật kinh điển Hồng Kông trải qua bốn giai đoạn lớn: loạt Hoàng Phi Hồng đen trắng từ năm 1949, làn sóng võ hiệp mới của hãng Thiệu Thị thập niên 1960, thời Lý Tiểu Long và hãng Gia Hoà thập niên 1970, rồi thời hoàng kim thập niên 1980–1990 với Thành Long, Từ Khắc, Lý Liên Kiệt. Hầu hết những gì phim hành động thế giới làm hôm nay đều có dấu vết từ các giai đoạn này.

Giai đoạn 1: Hoàng Phi Hồng và phim võ Quảng Đông (1949–1960)

Năm 1949, phim Hoàng Phi Hồng truyện ra mắt, với Quan Đức Hưng đóng võ sư Hoàng Phi Hồng — một nhân vật có thật, thầy thuốc và võ sư Hồng gia quyền ở Quảng Đông cuối thế kỷ 19. Loạt phim kéo dài tới hàng chục phần qua hai thập kỷ, Quan Đức Hưng đóng vai này lâu đến mức với nhiều khán giả, ông chính là Hoàng Phi Hồng.

Phim thời này nói tiếng Quảng Đông, kinh phí thấp, quay nhanh. Điểm đáng quý: nhiều cảnh đánh do võ sư thật dàn dựng, như Lưu Trạm — cha của Lưu Gia Lương — nên chiêu thức gần võ truyền thống hơn hẳn các giai đoạn sau. Hoàng Phi Hồng trong phim là bậc thầy đạo đức, hoà giải nhiều hơn đánh nhau, khác xa phiên bản trẻ tinh nghịch của Thành Long hay phiên bản anh hùng dân tộc của Lý Liên Kiệt sau này.

Giai đoạn 2: Thiệu Thị và võ hiệp mới (thập niên 1960)

Hãng Thiệu Thị huynh đệ (Shaw Brothers) của anh em Thiệu Dật Phu xây phim trường Thiệu Thị ảnh thành ở Thanh Thuỷ Loan đầu thập niên 1960, vận hành như một xưởng phim kiểu Hollywood: diễn viên ký hợp đồng dài hạn, sống và tập ngay trong khu phim trường. Phim nói tiếng Quan Thoại, màu, màn ảnh rộng, nhắm tới thị trường Hoa ngữ khắp Đông Nam Á.

Giữa thập niên 1960, hãng đẩy mạnh dòng võ hiệp mới, ảnh hưởng từ phim kiếm Nhật và tiểu thuyết võ hiệp đang thịnh:

• Đại túy hiệp (Come Drink with Me, 1966) của Hồ Kim Thuyên, Trịnh Bội Bội đóng nữ hiệp — một trong những nữ anh hùng võ hiệp đầu tiên của màn ảnh hiện đại.
• Độc tý đao (The One-Armed Swordsman, 1967) của Trương Triệt, Vương Vũ đóng chính — phim Hồng Kông đầu tiên đạt doanh thu một triệu đô la Hồng Kông.

Hai đạo diễn này đại diện hai hướng. Hồ Kim Thuyên làm võ hiệp như hội hoạ và kinh kịch, sau sang Đài Loan làm Long Môn khách sạn (1967) và Hiệp nữ (A Touch of Zen, 1971) — phim được trao giải kỹ thuật tại Liên hoan phim Cannes 1975. Trương Triệt làm võ hiệp nam tính, đẫm máu, đề cao tình huynh đệ và cái chết bi tráng, ảnh hưởng rõ tới phim xã hội đen của Ngô Vũ Sâm sau này.

Giai đoạn 3: Kung fu, Lý Tiểu Long và Gia Hoà (thập niên 1970)

Đầu thập niên 1970, khán giả chuyển từ kiếm sang quyền cước tay không. Năm 1970, Trâu Văn Hoài và Hà Quán Xương rời Thiệu Thị lập hãng Gia Hoà (Golden Harvest). Họ ký hợp đồng với Lý Tiểu Long, và chỉ trong vài năm, Gia Hoà từ hãng nhỏ thành đối thủ ngang hàng Thiệu Thị.

Cùng lúc đó, Thiên hạ đệ nhất quyền (King Boxer / Five Fingers of Death, 1972) của Thiệu Thị thành công lớn ở Mỹ, mở đầu cơn sốt "kung fu" ở phương Tây, trước cả Long tranh hổ đấu.

Cuối thập niên, Thiệu Thị vẫn cho ra những phim kinh điển:

• Thiếu Lâm tam thập lục phòng (The 36th Chamber of Shaolin, 1978) của Lưu Gia Lương, Lưu Gia Huy đóng chính: gần như cả phim là quá trình tập luyện qua từng "phòng" của chùa Thiếu Lâm. Đây là mẫu gốc cho mọi phân đoạn tập luyện trong phim võ về sau.
• Ngũ độc (Five Deadly Venoms, 1978) của Trương Triệt: năm đệ tử, mỗi người một lối võ mô phỏng con vật độc — rết, rắn, bọ cạp, thằn lằn, cóc.

Cũng năm 1978, Túy quyền của Viên Hoà Bình và Thành Long mở ra dòng võ thuật hài, đánh dấu chuyển giao sang thế hệ sau.

Giai đoạn 4: Thời hoàng kim (thập niên 1980–1990)

Thập niên 1980, Thiệu Thị dần thu hẹp làm phim để chuyển sang truyền hình. Gia Hoà và các hãng nhỏ năng động chiếm sân khấu. Hồng Kông lúc này là một trong những nền điện ảnh làm nhiều phim nhất thế giới, phim quay nhanh, ý tưởng táo bạo.

Loạt Hoàng Phi Hồng của Từ Khắc là trung tâm của giai đoạn này. Trận đấu trên những chiếc thang gỗ ở cuối phần 1, trận với Chân Tử Đan ở phần 2 được dùng làm ví dụ mẫu trong các bài phân tích cảnh đánh. Về sử, Hoàng Phi Hồng thật không đóng vai trò chính trị như phim mô tả; Từ Khắc dùng ông để nói về câu hỏi Trung Hoa đối mặt với phương Tây.

Sau năm 1997: hợp tác và đổi hướng

Từ cuối thập niên 1990, điện ảnh Hồng Kông thu hẹp vì băng đĩa lậu, khủng hoảng tài chính châu Á, và việc nhiều tên tuổi sang Hollywood. Sau năm 2003, các thoả thuận hợp tác sản xuất với Trung Quốc đại lục mở ra thị trường lớn nhưng cũng đổi cách làm phim: kinh phí lớn hơn, nhiều kỹ xảo vi tính hơn, đề tài thận trọng hơn.

Phim võ Hồng Kông vẫn có những tác phẩm đáng nhớ trong giai đoạn này — Sát Phá Lang (2005), loạt Diệp Vấn (từ 2008), Nhất đại tông sư (2013) — nhưng nhịp sản xuất và độ táo bạo của thập niên 1980 không trở lại.

Góc nhìn hôm nay: xem và tìm hiểu từ đâu

Với người mới, một lộ trình mười phim đủ để thấy toàn cảnh: Đại túy hiệp, Độc tý đao, Hiệp nữ, Thiếu Lâm tam thập lục phòng, Ngũ độc, Túy quyền, Câu chuyện cảnh sát, Hoàng Phi Hồng (1991), Thiết Hầu Tử và Túy quyền 2. Thêm bốn phim của Lý Tiểu Long nữa là đủ nền.

Kho phim Thiệu Thị đã được phục chế và phát hành lại nhiều phim trong những năm gần đây, nên chất lượng hình xem bây giờ tốt hơn nhiều so với bản băng video thời trước. Nhiều phim kinh điển cũng đã được phục chế 4K.

Ai tới Hồng Kông có thể ghé Tư liệu quán Điện ảnh Hồng Kông (Hong Kong Film Archive) ở Tây Loan Hà, nơi thường có chương trình chiếu lại và triển lãm về phim võ; và Đại lộ Ngôi sao ở Tiêm Sa Chủy, có tượng Lý Tiểu Long. Sách nên đọc: Planet Hong Kong của David Bordwell về nghệ thuật phim hành động Hồng Kông, và Hong Kong Action Cinema của Bey Logan.