Pankration là môn đối kháng tổng hợp của Thế vận hội Hy Lạp cổ đại, kết hợp đấm, đá, quật ngã và khoá khớp, được đưa vào Olympia năm 648 trước Công nguyên. Luật gần như chỉ cấm hai thứ: cắn và móc mắt. Trận không có hiệp, không giới hạn thời gian, không chia hạng cân, và kết thúc khi một người giơ tay xin thua hoặc không thể tiếp tục. Vì vậy pankration thường được nhắc tới như tổ tiên xa của MMA ngày nay.
Tên gọi và vị trí trong Thế vận hội
Tên pankration ghép từ hai chữ Hy Lạp: pan (tất cả) và kratos (sức mạnh, quyền lực). Nghĩa đại khái là "dùng mọi sức lực". Người Hy Lạp xếp nó cùng nhóm với vật (palē) và quyền anh (pygmē), gọi chung là các môn "nặng".
Ba môn này vào chương trình Olympia lần lượt theo thời gian. Theo Pausanias, người viết cuốn Mô tả Hy Lạp ở thế kỷ 2 sau Công nguyên và là nguồn chính về danh sách nhà vô địch Olympia, thứ tự như sau:
| Môn | Kỳ Thế vận hội | Năm trước Công nguyên |
|---|---|---|
| Vật (palē) | Lần thứ 18 | 708 |
| Quyền anh (pygmē) | Lần thứ 23 | 688 |
| Pankration | Lần thứ 33 | 648 |
| Pankration thiếu niên | Lần thứ 145 | 200 |
Pankration nhanh chóng trở thành một trong những môn được chờ đợi nhất. Nhà vô địch được đội vòng ô liu dại (kotinos), được thành phố quê nhà đón như anh hùng, có khi được dựng tượng ngay tại Olympia.
Luật thi đấu: tự do nhưng không vô luật
Từ "không luật" hay được dùng khi kể về pankration, nhưng không đúng. Có luật, chỉ là rất ít.
- Cấm: cắn, móc mắt (thọc ngón tay vào mắt, mũi, miệng). Philostratus ghi rằng người Sparta cho phép cả hai trong các cuộc thi riêng của họ, nhưng ở Olympia thì không.
- Được phép: đấm, đá, gối, quật, siết cổ, bẻ khớp tay chân, bẻ ngón, đánh tiếp khi đối thủ đã nằm.
- Thắng: khi đối thủ xin thua, thường bằng cách giơ ngón trỏ lên, hoặc khi đối thủ bất tỉnh, không thể tiếp tục.
- Không có: hiệp, đồng hồ, hạng cân, chấm điểm.
Người giám sát là các trọng tài Hellanodikai, cầm roi hoặc gậy mảnh. Tranh vẽ trên bình gốm thường cho thấy trọng tài vụt roi vào võ sĩ đang phạm luật, chẳng hạn đang thọc tay vào mắt đối thủ. Ghép cặp được quyết định bằng bốc thăm. Số người lẻ thì có một người được "miễn" vòng đó, gọi là ephedros, và người này có lợi thế rõ ràng vì còn sức.
Vì không chia hạng cân, pankration thực tế là cuộc chơi của người to lớn. Các nhà vô địch được mô tả là những thân hình đồ sộ, ăn uống và tập luyện chuyên biệt từ nhỏ.
Những nhà vô địch được sử sách ghi tên
Arrhichion: chiến thắng của người đã chết
Chuyện nổi tiếng nhất về pankration là trận chung kết của Arrhichion xứ Phigalia, năm 564 trước Công nguyên. Ông đã vô địch hai lần trước đó. Theo Pausanias và Philostratus, trong trận chung kết, đối thủ khoá chân và siết cổ ông từ phía sau. Arrhichion vặn trật khớp ngón chân (có bản kể là cổ chân) của đối thủ, khiến người kia đau quá phải xin thua. Đúng lúc ấy Arrhichion tắt thở vì bị siết. Trọng tài vẫn trao chiến thắng, và vòng ô liu được đặt lên thi thể ông.
Câu chuyện có hai nguồn cổ, nhưng phần chi tiết đòn thế đến từ Philostratus, người viết như mô tả một bức tranh, nên mức độ chính xác từng động tác không thể kiểm chứng.
Sostratus "kẻ bẻ ngón"
Sostratus xứ Sicyon vô địch pankration Olympia ba lần, giữa thế kỷ 4 trước Công nguyên. Pausanias cho biết ông có biệt danh Akrochersites, vì thói quen nắm ngón tay đối thủ bẻ ngược cho tới khi họ xin thua. Chi tiết này cho thấy pankration không chỉ là sức mạnh mà có cả kỹ thuật khoá khớp tinh vi.
Theagenes xứ Thasos
Theagenes vô địch quyền anh Olympia năm 480 và pankration năm 476 trước Công nguyên. Pausanias ghi rằng ông giành tổng cộng khoảng 1.400 vòng nguyệt quế ở các đại hội khắp Hy Lạp. Con số này nên hiểu như một truyền thống được kể lại hơn là bảng thống kê chính xác. Sau khi ông mất, người Thasos thờ tượng ông như thờ thần.
Dioxippus và trận đấu trước Alexander
Dioxippus người Athens vô địch Olympia năm 336 trước Công nguyên, rồi theo đoàn quân Alexander Đại đế sang phương Đông. Sử gia Diodorus kể rằng trong một bữa tiệc, chiến binh Macedonia tên Coragus thách đấu ông. Coragus mặc giáp, mang vũ khí; Dioxippus cởi trần, chỉ cầm một cây gậy, và vẫn thắng. Chiến thắng làm phật lòng người Macedonia, và theo Diodorus, sau đó ông bị vu oan ăn trộm rồi tự sát. Đây là một trong những câu chuyện sớm nhất về cuộc đối đầu "võ sĩ thể thao đấu với chiến binh".
Pankration trong đời sống Hy Lạp
Võ sĩ pankration tập trong palaestra, sân tập có tường bao, cát mịn và phòng tắm. Họ thoa dầu ô liu trước khi tập, rắc bụi lên người để bám, sau đó cạo sạch bằng dụng cụ kim loại cong gọi là strigil. Thầy dạy (paidotribes) vừa là huấn luyện viên vừa là người canh luật trong buổi tập.
Plato từng nhắc tới pankration trong các đối thoại và trong Luật pháp bàn về việc nên huấn luyện thế nào. Pindar viết thơ ca tụng nhiều nhà vô địch pankration; các bài tụng ca của ông là nguồn văn học quan trọng về cách người Hy Lạp nhìn chiến thắng: nó thuộc về cả gia đình, thầy dạy và thành bang.
Có một danh hiệu đặc biệt: akoniti, nghĩa là "không dính bụi". Danh hiệu dành cho người thắng vì không ai dám ra đấu. Pausanias ghi Dromeus xứ Mantinea là người đầu tiên vô địch pankration theo cách đó.
Pankration có phải MMA cổ đại không
Có chỗ giống, có chỗ khác hẳn.
| Pankration cổ đại | MMA hiện đại | |
|---|---|---|
| Hạng cân | Không có | Có, nhiều hạng |
| Hiệp và thời gian | Không có | 3 hoặc 5 hiệp, mỗi hiệp 5 phút |
| Găng tay | Tay trần | Găng hở ngón |
| Đòn cấm | Cắn, móc mắt | Hàng chục loại: vào gáy, hạ bộ, húc đầu, đá vào đầu người đang nằm (tuỳ luật)… |
| Chấm điểm | Không, phải phân thắng thua tuyệt đối | Ba giám khảo, hệ 10 điểm |
| Y tế | Gần như không | Bác sĩ bên lồng, khám trước và sau trận |
Những người tổ chức UFC giai đoạn đầu những năm 1990 thích nhắc tới pankration để quảng bá, vì nó cho môn mới một gốc gác cổ điển. Thực tế, MMA lớn lên từ những dòng chảy gần hơn: vale tudo ở Brazil, đấu vật chuyên nghiệp kiểu "shoot" ở Nhật, và nhu thuật Brazil. Điểm chung lớn nhất với pankration là ý tưởng cho đứng đánh và vật đối mặt trên cùng một sàn.
Kết thúc của Thế vận hội cổ đại
Thế vận hội cổ đại thường được nói là chấm dứt năm 393 sau Công nguyên, khi hoàng đế Theodosius I cấm các nghi lễ ngoại giáo. Thực tế niên đại này còn tranh cãi: không có văn bản nào nói thẳng việc cấm Olympia, và một số học giả cho rằng các cuộc thi vẫn còn kéo dài tới đầu thế kỷ 5, dưới thời Theodosius II. Dù mốc nào, pankration biến mất cùng các đại hội cổ.
Khi Pierre de Coubertin khôi phục Thế vận hội năm 1896, vật Hy Lạp – La Mã được đưa vào, nhưng pankration thì không. Ngày nay có các liên đoàn thi đấu một dạng pankration hiện đại với luật an toàn hơn, song đó là môn được tái dựng, không phải sự nối tiếp liền mạch.
Góc nhìn hôm nay: xem pankration ở đâu
Di chỉ Olympia ở bán đảo Peloponnese còn nền palaestra, đường vào sân vận động có mái vòm, và hàng bệ đá của các tượng Zanes, những tượng thần Zeus đúc từ tiền phạt người gian lận. Bảo tàng khảo cổ Olympia trưng bày nhiều hiện vật thể thao. Ở Florence, bộ tượng đá Hai đô vật (bản sao La Mã từ nguyên bản Hy Lạp) trong phòng tranh Uffizi thường được cho là mô tả một thế vật hoặc pankration.
Muốn đọc nguồn gốc, hãy bắt đầu với quyển 5 và 6 trong Mô tả Hy Lạp của Pausanias, nơi ông đi một vòng Olympia và kể chuyện từng bức tượng nhà vô địch. Bình gốm Hy Lạp vẽ hình đen, hình đỏ trong các bảo tàng lớn như British Museum, Louvre, Metropolitan cũng là "phim chụp chậm" quý giá về các đòn thế.
Câu hỏi thường gặp
Pankration là gì?
Pankration là môn đối kháng của Hy Lạp cổ đại kết hợp đấm, đá, vật và khoá khớp. Môn này có mặt ở Thế vận hội Olympia từ năm 648 trước Công nguyên. Chỉ cắn và móc mắt bị cấm, trận kết thúc khi một bên xin thua hoặc không thể tiếp tục.
Pankration có luật không?
Có, nhưng rất ít. Ở Olympia cấm cắn và móc mắt, trọng tài cầm roi để phạt người vi phạm. Không có hiệp, không giới hạn thời gian và không chia hạng cân.
Arrhichion là ai?
Arrhichion xứ Phigalia là nhà vô địch pankration Olympia ba lần. Ở lần thứ ba, năm 564 trước Công nguyên, ông chết vì bị siết cổ đúng lúc đối thủ xin thua do bị bẻ trật khớp chân, nên vẫn được trao chiến thắng sau khi đã mất.
Pankration có giống MMA không?
Giống ở ý tưởng kết hợp đứng đánh với vật, nhưng khác nhiều về luật. MMA có hạng cân, hiệp, găng tay, hàng chục đòn cấm và hệ thống chấm điểm, còn pankration không có những thứ đó. MMA hiện đại phát triển chủ yếu từ vale tudo Brazil và đấu vật Nhật, chứ không trực tiếp từ pankration.
Vì sao pankration không có ở Thế vận hội hiện đại?
Khi Thế vận hội được khôi phục năm 1896, ban tổ chức chọn các môn có luật rõ ràng và phổ biến ở châu Âu đương thời như vật và đấu kiếm. Pankration đã biến mất hơn mười lăm thế kỷ, và lối đánh gần như không giới hạn của nó không hợp với tiêu chuẩn an toàn hiện đại.