Buổi cân trước trận có hai loại: buổi cân chính thức, nơi cơ quan quản lý xác nhận võ sĩ đạt đúng hạng cân, và buổi cân nghi thức trước khán giả để quảng bá. Họp báo và màn đối mặt (face-off) là phần dựng câu chuyện cho trận đấu. Ở boxing chuyên nghiệp và MMA lớn, buổi cân chính thức thường diễn ra khoảng 24–36 giờ trước trận, nên võ sĩ có thời gian nạp lại nước và năng lượng, đây cũng là nguồn gốc của mọi tranh cãi về ép cân.
Vì sao phải cân
Hạng cân là nền móng của sự công bằng trong thể thao đối kháng. Chênh 5 kg ở hạng nhẹ có thể là khác biệt giữa một trận cân sức và một trận bắt nạt. Vì vậy hợp đồng nào cũng ghi rõ giới hạn cân, và buổi cân là lúc kiểm tra cam kết đó trước mặt đại diện cơ quan quản lý (ở Mỹ là uỷ ban thể thao của từng bang), hai đội và tổ chức công nhận đai.
Buổi cân chính thức không cần khán giả. Võ sĩ đứng lên cân, thường chỉ mặc đồ lót; nhiều nơi cho phép dùng khăn che nếu phải cởi hết để đạt cân. Kết quả được ghi vào hồ sơ. Không đạt, võ sĩ thường có thêm một khoảng thời gian (thường là khoảng hai giờ ở nhiều uỷ ban) để giảm nốt rồi cân lại.
Cân cùng ngày và cân hôm trước
Trong phần lớn lịch sử boxing, võ sĩ cân ngay sáng ngày thi đấu. Từ khoảng thập niên 1980, các tổ chức lớn chuyển dần sang cân trước một ngày. Ý định ban đầu là cho võ sĩ đủ thời gian hồi nước, giảm rủi ro bước lên võ đài trong tình trạng mất nước. Hệ quả ngoài ý muốn là nhiều võ sĩ ép cân mạnh hơn, vì biết sẽ có một đêm để "hồi" lại, và người bước lên võ đài có khi nặng hơn mức hạng cân vài ký.
Một số tổ chức thêm lớp kiểm soát:
- IBF: có buổi cân thứ hai vào sáng ngày thi đấu cho trận tranh đai; võ sĩ không được vượt quá giới hạn hạng cân quá 10 pound (khoảng 4,5 kg).
- WBC: yêu cầu kiểm tra cân 30 ngày và 7 ngày trước trận, võ sĩ không được vượt quá giới hạn lần lượt 10% và 5%.
- Uỷ ban thể thao bang California: từ năm 2017 áp dụng kế hoạch nhiều bước chống ép cân, trong đó có việc cân lại vào đêm thi đấu và khuyến nghị lên hạng với võ sĩ tăng cân quá nhiều.
- ONE Championship: từ cuối năm 2015 bỏ hẳn cách ép cân bằng mất nước, thay bằng kiểm tra tỷ trọng nước tiểu (thử độ hydrat hoá) kết hợp cân định kỳ. Thay đổi này đến sau cái chết của võ sĩ Trung Quốc Yang Jian Bing liên quan tới ép cân, tháng 12 năm 2015.
UFC trước đây cân chính thức vào chiều hôm trước. Từ năm 2016, tổ chức này chuyển sang cân sớm vào buổi sáng, buổi cân nghi thức đưa lên buổi chiều, để võ sĩ có thêm vài giờ phục hồi.
Khi võ sĩ không đạt cân
Hậu quả thay đổi theo tổ chức và hợp đồng, nhưng có vài quy tắc chung:
| Tình huống | Boxing chuyên nghiệp | MMA (UFC) |
|---|---|---|
| Trận tranh đai, nhà vô địch hụt cân | Thường bị tước đai ngay trên bàn cân; nếu vẫn đấu, chỉ đối thủ có thể giành đai | Không được tranh đai, đai bị bỏ trống tuỳ trường hợp |
| Người thách đấu hụt cân | Không được nhận đai dù thắng | Không được nhận đai |
| Tiền thưởng | Phạt theo hợp đồng, thường là một phần tiền thưởng trao cho đối thủ | Thường mất 20–30% tiền thưởng, chuyển cho đối thủ |
| Trận có diễn ra không | Tuỳ đối thủ đồng ý; thường kèm giới hạn cân mới vào hôm sau | Tuỳ đối thủ đồng ý, đổi thành trận "catchweight" |
Hụt cân là lỗi nặng về mặt nghề. Người hụt cân vào trận với lợi thế cân nặng và chưa chắc đã chịu thiệt bao nhiêu, nên cộng đồng thường nhìn họ không mấy thiện cảm.
Buổi cân nghi thức: sân khấu của câu chuyện
Buổi cân nghi thức (ceremonial weigh-in) dành cho khán giả và máy quay. Con số trên cân lúc đó gần như không còn ý nghĩa vì đã có kết quả chính thức. Thứ người ta đến xem là màn đối mặt: hai võ sĩ đứng sát nhau, nhìn thẳng vào mắt, có người tổ chức đứng giữa để can.
Lịch sử có những buổi cân còn được nhớ hơn trận đấu. Năm 1964, trước trận tranh đai hạng nặng với Sonny Liston ở Miami Beach, Cassius Clay (sau đổi tên là Muhammad Ali) la hét, giậm chân dữ dội trong buổi cân đến mức bác sĩ đo được nhịp tim và huyết áp của ông tăng vọt. Nhiều người nghĩ ông hoảng sợ. Về sau, Ali và đội của ông nói đó là màn tính toán để Liston tin rằng đối thủ "điên". Clay thắng khi Liston bỏ cuộc trước hiệp 7.
Họp báo: bán trận đấu bằng lời
Họp báo thường có nhiều lần: khi công bố trận, trong chuyến quảng bá qua các thành phố, và tuần cuối trước trận. Nhà tổ chức cần một câu chuyện dễ kể: kẻ thách thức trẻ đấu nhà vô địch già, hai phong cách đối nghịch, hai người có hiềm khích cũ. Lời qua tiếng lại (trash talk) là cách nhanh nhất để câu chuyện ấy lan đi.
Có những lần lời nói vượt khỏi sân khấu. Tháng 1 năm 2002, buổi họp báo công bố trận Mike Tyson gặp Lennox Lewis ở New York biến thành ẩu đả trên sân khấu; Tyson cắn vào chân Lewis. Uỷ ban thể thao bang Nevada sau đó từ chối cấp phép cho Tyson, và trận đấu phải dời sang Memphis, bang Tennessee, vào tháng 6 năm ấy. Lewis thắng knock-out ở hiệp 8.
Năm 2017, trận Floyd Mayweather gặp Conor McGregor được quảng bá bằng chuyến họp báo qua bốn thành phố: Los Angeles, Toronto, New York và London. Chuyến đi này cho thấy họp báo đã thành một sản phẩm truyền thông độc lập, được phát trực tiếp, cắt clip lan khắp mạng.
Đọc một buổi họp báo cho tỉnh táo
- Phân biệt diễn và thật. Nhiều võ sĩ ăn nói gay gắt trên sân khấu nhưng ôm nhau sau trận. Số khác hiềm khích thật, và điều đó thường lộ ra qua những chi tiết nhỏ chứ không phải câu chửi to nhất.
- Để ý ngôn ngữ cơ thể ở bàn cân: má hóp, mắt trũng, môi khô là dấu hiệu ép cân khó khăn. Đây là thông tin thật hơn bất kỳ lời tuyên bố nào.
- Lời hứa "hạ đối thủ trong hai hiệp" không phải phân tích. Kế hoạch thật thì góc đài không nói trước micro.
Lịch trình tuần thi đấu điển hình
- Đầu tuần: võ sĩ đến thành phố thi đấu, buổi tập mở cho truyền thông (open workout).
- Giữa tuần: họp báo cuối cùng, các buổi phỏng vấn ngắn với báo chí.
- Một ngày trước trận: cân chính thức (sáng hoặc chiều tuỳ tổ chức), sau đó cân nghi thức trước khán giả.
- Đêm trước: nạp lại nước, điện giải và thức ăn theo kế hoạch dinh dưỡng.
- Ngày thi đấu: kiểm tra y tế, quấn băng tay có giám sát của đại diện đội đối thủ hoặc uỷ ban, khởi động trong phòng thay đồ.
Góc nhìn hôm nay
Buổi cân và họp báo là phần "nghi lễ" của thể thao đối kháng, và cũng là nơi nhìn rõ nhất căng thẳng giữa thể thao với kinh doanh. Nhà tổ chức cần kịch tính để bán vé; bác sĩ và uỷ ban cần võ sĩ khoẻ mạnh khi bước lên võ đài. Xu hướng mấy năm gần đây nghiêng về phía an toàn: kiểm tra cân nhiều lần, thử hydrat hoá, phạt nặng người hụt cân.
Muốn tìm hiểu kỹ hơn, có thể đọc trực tiếp các quy định công khai của từng tổ chức (WBC, IBF, UFC, ONE) và báo cáo của Uỷ ban thể thao bang California về ép cân. Khi xem buổi cân trực tiếp, hãy để ý giờ cân chính thức và con số cuối cùng, thay vì chỉ chờ màn đối mặt.
Câu hỏi thường gặp
Võ sĩ cân trước trận bao lâu?
Ở boxing chuyên nghiệp và các giải MMA lớn như UFC, buổi cân chính thức thường diễn ra một ngày trước trận, khoảng 24–36 giờ. Một số tổ chức như IBF có thêm buổi cân thứ hai vào sáng ngày thi đấu. Ở boxing Olympic và nhiều giải nghiệp dư, võ sĩ cân vào buổi sáng ngày thi đấu.
Buổi cân nghi thức khác buổi cân chính thức thế nào?
Buổi cân chính thức có đại diện cơ quan quản lý, quyết định võ sĩ có đạt hạng cân hay không. Buổi cân nghi thức diễn ra sau đó trước khán giả và máy quay, chủ yếu để quảng bá và tạo màn đối mặt giữa hai võ sĩ.
Hụt cân thì bị phạt gì?
Võ sĩ hụt cân thường mất quyền tranh đai và bị phạt một phần tiền thưởng, chuyển cho đối thủ. Trong MMA mức phổ biến là 20–30%. Nhà vô địch boxing hụt cân thường bị tước đai ngay tại buổi cân.
Vì sao Ali làm loạn ở buổi cân với Liston?
Năm 1964, Cassius Clay la hét dữ dội ở buổi cân trước trận với Sonny Liston đến mức nhịp tim và huyết áp tăng vọt. Ông và những người thân cận sau này nói đó là chiến thuật để Liston tin đối thủ thiếu ổn định. Clay thắng khi Liston bỏ cuộc trước hiệp 7.
Thử hydrat hoá của ONE Championship là gì?
Từ cuối năm 2015, ONE Championship kiểm tra tỷ trọng nước tiểu của võ sĩ cùng lúc với cân nặng, để bảo đảm họ đạt cân mà không bị mất nước. Võ sĩ thi đấu gần với cân nặng sinh hoạt thường ngày hơn thay vì ép cân mạnh rồi hồi lại.