Tinh thần thể thao trên võ đài: tôn trọng đối thủ và luật thi đấu

Tinh thần thể thao trên võ đài là việc đánh hết sức trong khuôn khổ luật, tôn trọng đối thủ trước và sau trận, và chấp nhận kết quả. Nó thể hiện qua những cử chỉ nhỏ như chạm găng, cúi chào, ôm nhau khi tiếng chuông cuối vang lên, và qua những lựa chọn lớn hơn như không gian lận băng tay hay không đánh khi trọng tài đã can. Lịch sử thể thao đối kháng có cả những tấm gương đáng nhớ lẫn những vụ gian lận làm hỏng sự nghiệp, và cả hai đều dạy người xem hiểu vì sao luật tồn tại.

Nghịch lý của thể thao đối kháng

Không môn nào đòi hỏi tôn trọng đối thủ nhiều như môn mà mục tiêu là đánh trúng đối thủ. Nghe có vẻ mâu thuẫn, nhưng thật ra rất logic. Hai võ sĩ đặt cơ thể mình vào tay nhau trong 15 hay 36 phút. Nếu không có lòng tin rằng người kia sẽ dừng khi trọng tài can, không đánh vào gáy, không giấu vật cứng trong găng, thì không ai dám bước lên võ đài.

Vì thế tinh thần thể thao ở đây không phải lời khuyên đạo đức thêm vào cho đẹp. Nó là điều kiện để môn thể thao tồn tại.

Những cử chỉ nghi lễ

Ở MMA, việc chạm găng hoàn toàn tự nguyện. Đã có trường hợp một võ sĩ đưa tay ra chạm, người kia lợi dụng tung đòn. Luật không cấm, nhưng cộng đồng thường nhìn hành động ấy rất tiêu cực.

Gian lận: thứ phá hủy lòng tin

Thời cổ đại: tượng Zanes ở Olympia

Gian lận cũ như chính thể thao. Pausanias kể rằng ở lối vào sân vận động Olympia có một hàng tượng thần Zeus bằng đồng gọi là Zanes, đúc từ tiền phạt những vận động viên gian lận. Những tượng đầu tiên có từ kỳ Thế vận hội thứ 98 (năm 388 trước Công nguyên), khi võ sĩ quyền anh Eupolus xứ Thessaly bị phát hiện hối lộ đối thủ. Tên người phạm lỗi được khắc vào bệ để cảnh cáo những người đi qua. Bệ đá của các tượng này vẫn còn thấy ở di chỉ Olympia ngày nay.

Thời hiện đại: băng tay và găng

Năm 1983, tại Madison Square Garden, Luis Resto thắng Billy Collins Jr. sau 10 hiệp. Cha của Collins bắt tay Resto sau trận và phát hiện găng của anh mỏng bất thường. Điều tra cho thấy phần đệm trong găng đã bị rút bớt. Resto và huấn luyện viên Panama Lewis bị cấm thi đấu, bị kết án tù. Collins bị tổn thương mắt vĩnh viễn và không bao giờ thi đấu lại.

Năm 2009, trước trận Antonio Margarito gặp Shane Mosley ở Los Angeles, đội của Mosley phát hiện một miếng đệm trong băng tay Margarito có chất cứng như thạch cao. Margarito bị buộc quấn lại băng, thua knock-out, và sau đó bị Uỷ ban thể thao bang California thu giấy phép. Vụ việc là lý do ngày nay đại diện đội đối thủ hoặc uỷ ban thường đứng xem từng vòng băng tay được quấn.

Đòn cố ý trái luật

Năm 1997, trong trận tái đấu với Evander Holyfield ở Las Vegas, Mike Tyson cắn vào tai đối thủ hai lần và bị xử thua truất quyền sau hiệp 3. Uỷ ban thể thao bang Nevada thu giấy phép của Tyson khoảng một năm và phạt tiền. Đây có lẽ là khoảnh khắc phản tinh thần thể thao được nhắc nhiều nhất trong lịch sử boxing.

Những tấm gương được nhớ

Ở chiều ngược lại, có những trận đấu được nhớ vì cách hai võ sĩ đối xử với nhau.

Arturo Gatti và Micky Ward đánh nhau ba trận trong năm 2002 và 2003, những trận dữ dội tới mức được bình chọn trong nhóm trận hay nhất thập niên. Sau ba trận ấy, hai người thành bạn thân. Câu chuyện này thường được nhắc như minh chứng rằng đánh nhau hết sức và quý trọng nhau không loại trừ nhau.

Chung kết judo hạng mở rộng Thế vận hội 1984 ở Los Angeles: Yasuhiro Yamashita của Nhật bị chấn thương chân phải từ trận trước, gặp Mohamed Ali Rashwan của Ai Cập. Rashwan thua sau khoảng một phút. Nhiều tài liệu kể rằng ông chủ động không tấn công vào chân bị đau của Yamashita, và sau đó ông được trao giải Fair Play quốc tế. Bản thân Rashwan giải thích rằng tấn công vào chỗ đau của đối thủ không phù hợp với tinh thần judo. Một số nhà phân tích xem lại băng hình cho rằng chi tiết này có phần được kể đẹp hơn thực tế, nhưng câu chuyện đã trở thành một biểu tượng.

Ngoài những câu chuyện lớn, tinh thần thể thao còn nằm ở các chi tiết dễ bỏ qua: võ sĩ thắng đến góc đài đối thủ hỏi thăm, võ sĩ nhấc tay người thua lên chào khán giả, hay người thua vỗ tay khi trọng tài công bố kết quả.

Nguyên tắc từ võ thuật phương Đông

Nhiều môn đối kháng hiện đại kế thừa triết lý từ võ thuật truyền thống. Kano Jigoro, người sáng lập judo năm 1882, tóm tắt môn võ của mình trong hai nguyên tắc: seiryoku zen'yo (dùng sức lực hiệu quả nhất) và jita kyoei (cùng tiến bộ, cùng có lợi). Nguyên tắc thứ hai nói rằng người tập cần đối tác để tiến bộ, nên làm hại đối tác cũng là làm hại chính mình.

Võ Việt Nam có khái niệm "võ đức", được các môn phái cổ truyền và Vovinam đặt ngang với võ thuật: học võ để rèn thân, giúp người, không dùng võ để ức hiếp. Trên sàn đấu, võ đức thể hiện qua việc chào đối thủ, tuân lệnh trọng tài và không đánh khi người kia đã mất khả năng chống đỡ.

Lời qua tiếng lại: ranh giới ở đâu

Thể thao đối kháng chuyên nghiệp sống nhờ việc bán vé, và lời qua tiếng lại trước trận là công cụ quảng bá phổ biến. Muhammad Ali là bậc thầy, những câu vè trêu đối thủ của ông vẫn được trích dẫn. Nhưng ngay cả Ali cũng để lại những vết thương: Joe Frazier nhiều năm sau vẫn cay đắng vì những lời Ali nói về ông trước các trận đấu.

Ranh giới mà cộng đồng thường chấp nhận là: chê lối đánh, thành tích, tuyên bố thắng là được; xúc phạm gia đình, chủng tộc, tôn giáo thì không. Các tổ chức ngày càng có quy định xử phạt cho hành vi vượt giới hạn, đặc biệt là ẩu đả ngoài võ đài trong họp báo hoặc sau trận.

Góc nhìn hôm nay

Người xem cũng có phần trong tinh thần thể thao. Huýt sáo người thua, chửi bới võ sĩ trên mạng sau một trận thua hay một quyết định gây tranh cãi, cổ vũ võ sĩ "đánh tiếp" khi trọng tài đã dừng trận: những thứ ấy đẩy môn thể thao về phía bạo lực, xa khỏi thể thao.

Muốn hiểu sâu hơn, có thể đọc sách về triết lý judo của chính Kano Jigoro (nhiều bài viết của ông đã được dịch sang tiếng Anh dưới tên Mind Over Muscle), hoặc xem lại các trận Gatti – Ward và chú ý khoảnh khắc sau tiếng chuông cuối. Ở Việt Nam, đến xem một hội vật làng mùa xuân là cách gần nhất để thấy nghi lễ chào sới, chào nhau vẫn còn sống nguyên vẹn.