Ong-Bak và phim Muay Thai: Tony Jaa, cùi chỏ và đòn gối bay

Ong-Bak (2003) là phim hành động Thái Lan của đạo diễn Prachya Pinkaew, đưa Tony Jaa và Muay Thai cổ (Muay Boran) ra thế giới. Phim nổi tiếng vì tuyên bố không dùng dây cáp, không kỹ xảo vi tính và không người đóng thế cho các pha chính. Thành công của nó mở ra một làn sóng phim võ thuật Thái và khiến cùi chỏ, đầu gối trở thành ngôn ngữ mới của phim hành động châu Á.

Bộ phim kể gì

Ting là chàng trai ở ngôi làng Nong Pradu ở vùng nông thôn Thái Lan. Đầu tượng Phật Ong-Bak của làng bị một kẻ buôn cổ vật đánh cắp. Ting được làng giao nhiệm vụ lên Bangkok tìm lại. Anh đã học Muay Thai với một nhà sư và hứa không dùng võ để gây hấn. Ở Bangkok, anh bị cuốn vào các sới đấu ngầm, rượt đuổi qua phố chợ và cuối cùng phải đối đầu với kẻ cầm đầu đường dây.

Cốt truyện đơn giản, thậm chí cũ. Nhưng Ong-Bak không được xem vì cốt truyện.

Tony Jaa và Panna Rittikrai: hai người làm nên Ong-Bak

Tony Jaa (tên thật Phanom Yeerum) sinh năm 1976 ở tỉnh Surin, đông bắc Thái Lan. Lúc nhỏ anh mê phim Lý Tiểu Long, Thành Long và Lý Liên Kiệt, tự tập nhào lộn ngoài đồng. Anh theo học và làm việc nhiều năm trong nhóm đóng thế của Panna Rittikrai, làm diễn viên đóng thế và quần chúng trước khi có vai chính.

Panna Rittikrai (1961–2014) là đạo diễn và chỉ đạo võ thuật của phim hành động Thái kinh phí thấp từ thập niên 1980. Ông đào tạo cả một thế hệ diễn viên đóng thế, và là người thiết kế cảnh võ của Ong-Bak. Theo các lời kể quen thuộc, Panna và Tony Jaa đã tự quay những đoạn phim thử để thuyết phục nhà sản xuất rằng có thể làm phim võ thuật Thái theo cách riêng.

"Không dây, không kỹ xảo": thật đến đâu

Tuyên bố này là chủ đề quảng bá chính của phim, và về cơ bản đúng với các pha nổi tiếng: Tony Jaa thật sự nhảy qua vòng dây kẽm gai, trượt qua khe giữa hai tấm kính, bật lên vai người đi đường rồi lộn qua. Cảnh nhảy xuyên vòng có lửa và cảnh cháy quần là có thật, đã có lần gây bỏng.

Nhưng không nên hiểu là phim không dùng chút kỹ thuật nào. Phim vẫn dùng góc máy, dựng cắt, đệm an toàn và các kỹ thuật quay quen thuộc. Điều khác biệt là động tác do người thật thực hiện trong một lần ghi hình, và phim cố ý chiếu lại pha mạo hiểm từ hai, ba góc để chứng minh — cách làm mà Thành Long đã dùng trước đó.

Đòn đánh trong Ong-Bak cũng được dựng với mức tiếp xúc cao hơn thường lệ. Diễn viên chịu đòn thật ở mức kiểm soát được. Đây là một lý do khiến đòn gối và cùi chỏ của Tony Jaa trông nặng tới vậy.

Muay Thai cổ trên màn ảnh

Phim không dùng Muay Thai thể thao hiện đại mà dựa vào Muay Boran — tên gọi chung cho các lối Muay cổ trước khi môn này được chuẩn hoá thành thể thao có găng, có hiệp vào thế kỷ 20. Muay Boran có nhiều đòn mà luật Muay Thai thi đấu ngày nay hạn chế hoặc cấm.

• Cùi chỏ bổ từ trên xuống: hình ảnh đặc trưng nhất của Tony Jaa, thường đánh vào đỉnh đầu.
• Đầu gối bay: bật cao, dùng vai đối thủ làm điểm tựa.
• Trèo người: leo lên thân đối thủ để đánh từ trên cao.
• Khoá cổ và đòn ôm (clinch): kéo đầu đối thủ xuống đón gối.

Muay Thai thi đấu thật vẫn có cùi chỏ và gối, nhưng ít khi bay nhảy như phim: võ sĩ chuyên nghiệp giữ thăng bằng, tiết kiệm sức, đánh theo nhịp năm hiệp. Phim lấy hình dáng của đòn, phóng to lên thành trình diễn.

Nghi lễ Wai Kru — lễ bái thầy trước trận — là một phần không thể thiếu của Muay Thai thi đấu thật, và các phim Thái về sau thường dùng nó như khoảnh khắc lặng trước cơn bùng nổ.

Sau Ong-Bak: làn sóng phim võ thuật Thái

Ong-Bak 2 và 3 thực chất không liên quan tới câu chuyện phần đầu — chỉ dùng lại tên để bán vé. Quá trình làm Ong-Bak 2 gặp nhiều trục trặc, có lúc Tony Jaa bỏ đoàn phim một thời gian. Năm 2010 anh xuất gia làm sư một thời gian ngắn ở quê nhà, như nhiều nam giới Thái vẫn làm, trước khi quay lại điện ảnh.

Sau đó Tony Jaa xuất hiện trong Fast & Furious 7 (2015), Sát Phá Lang 2 (2015) cùng Ngô Kinh và Trương Tấn, và Triple Threat (2019) cùng Iko Uwais.

Những phim khác về Muay Thai đáng xem

• Kickboxer (1989): Jean-Claude Van Damme, quay ở Thái Lan. Đậm chất phim hành động Mỹ cuối thập niên 1980; cảnh tập đá vào thân cây là hình ảnh quen thuộc.
• Beautiful Boxer (2003): phim tiểu sử về Parinya Charoenphol (Nong Toom), võ sĩ Muay Thai chuyển giới. Phim thiên về con người, khắc hoạ đời sống trại tập.
• A Prayer Before Dawn (2017): dựa trên hồi ký của võ sĩ người Anh Billy Moore, người thi đấu Muay Thai trong nhà tù Thái Lan. Quay thực địa, nhiều diễn viên là cựu tù nhân.

Ba phim này cùng Ong-Bak cho ba góc nhìn rất khác: hành động thuần tuý, đời sống võ sĩ, và môi trường khắc nghiệt nơi Muay Thai là lối thoát.

Góc nhìn hôm nay: Ong-Bak còn đáng xem không

Phần diễn xuất và cốt truyện của Ong-Bak đã cũ, phần hài cũng không hợp mọi khán giả. Nhưng các pha hành động vẫn đứng vững hơn 20 năm sau, chính vì chúng là thật. Khi phim hành động ngày nay dùng nhiều kỹ xảo vi tính, Ong-Bak là lời nhắc rằng cơ thể con người, quay rõ ràng, vẫn là thứ gây ấn tượng nhất.

Cũng nên biết cái giá: phim võ thuật Thái thời đó có nhiều chấn thương cho người đóng thế, và các tiêu chuẩn an toàn không chặt như ở Hollywood. Chuẩn mực nghề đóng thế ở Thái Lan đã thay đổi nhiều từ đó.

Muốn thấy Muay Thai thật, sau khi xem phim hãy xem một đêm đấu tại các sân lớn ở Bangkok như Rajadamnern hay Lumpinee, hoặc theo dõi các giải truyền hình Thái. Bạn sẽ thấy nhịp chậm rãi của hai hiệp đầu, nhạc sarama dồn dập dần, và các đòn ôm kéo dài — những thứ phim không bao giờ có thời gian cho.