Nhu thuật Brazil (Brazilian jiu-jitsu, BJJ) là môn vật dưới sàn dùng đòn bẩy, vị trí và đòn khoá — siết cổ hoặc bẻ khớp — để buộc đối thủ xin thua, kể cả khi họ to khoẻ hơn. Môn này bắt nguồn từ judo Nhật được võ sĩ Mitsuyo Maeda mang tới Brazil đầu thế kỷ 20, rồi được dòng họ Gracie phát triển. Royce Gracie dùng nó để vô địch UFC 1 năm 1993, và từ đó mọi võ sĩ MMA đều phải học ít nhất cách chống khoá.
Từ Kodokan đến Belém
Năm 1882, Kano Jigoro lập võ đường Kodokan ở Tokyo và hệ thống hoá judo từ các trường phái nhu thuật cũ. Một học trò của Kodokan, Maeda Mitsuyo, rời Nhật đầu thế kỷ 20 đi khắp châu Mỹ và châu Âu đấu thách đấu, được biết với biệt danh "Conde Koma". Khoảng năm 1914, Maeda đến Brazil và định cư ở Belém, miền bắc nước này.
Theo lịch sử do chính nhà Gracie kể, Maeda dạy Carlos Gracie, con của Gastão Gracie — một người có quan hệ làm ăn và đã giúp Maeda. Carlos truyền lại cho các em, trong đó có Hélio, người em út gầy yếu. Vì không đủ sức, Hélio phải điều chỉnh kỹ thuật để dựa vào đòn bẩy và thời điểm thay cho sức mạnh, và đó trở thành tinh thần của môn.
Phần nào là sử, phần nào là chuyện nhà
Câu chuyện "Hélio yếu ớt sáng tạo lại nhu thuật" được kể rất nhiều, nhưng nó đến chủ yếu từ chính gia đình Gracie. Một số nhà nghiên cứu lịch sử võ thuật Brazil cho rằng Carlos chỉ học trực tiếp Maeda trong thời gian ngắn, phần nhiều qua học trò của Maeda, và rằng nhiều dòng nhu thuật khác ở Brazil — như dòng của Luiz França và Oswaldo Fadda, cũng bắt nguồn từ Maeda — đã bị lu mờ trong cách kể phổ biến. Chi tiết vẫn còn tranh luận. Điều chắc chắn: BJJ có gốc judo Kodokan, và nhà Gracie là người phổ biến nó ra thế giới.
Thách đấu Gracie và trận với Kimura
Nhà Gracie nổi tiếng ở Brazil nhờ "thách đấu Gracie": mời võ sĩ môn khác đến đấu gần như không luật để chứng minh võ của mình. Trận được nhắc nhiều nhất lại là một trận thua. Ngày 23/10/1951, tại sân Maracanã ở Rio de Janeiro, Hélio Gracie đấu với judoka Nhật Kimura Masahiko, người nặng hơn ông khá nhiều. Kimura dùng một đòn khoá vai bẻ tay; Hélio không xin thua, và anh trai ông ở góc đài ném khăn khi tay Hélio đã bị tổn thương.
Đòn khoá ấy từ đó được giới BJJ gọi là "kimura". Việc một môn đặt tên một kỹ thuật theo người đã đánh bại thầy tổ của mình là chi tiết hay nhất của câu chuyện.
Bốn vị trí người xem cần biết
BJJ trước hết là môn của vị trí. Khoá chỉ đến sau khi đã chiếm được vị trí tốt. Đây là bốn vị trí gặp nhiều nhất trong lồng:
| Vị trí | Mô tả | Ai có lợi |
|---|---|---|
| Guard (kẹp) | Người dưới nằm ngửa, dùng hai chân kẹp hoặc chặn người trên | Tuỳ người; người dưới giỏi BJJ vẫn có thể khoá từ đây |
| Side control (đè ngang) | Người trên đè ngang ngực, đã vượt qua chân người dưới | Người trên |
| Mount (cưỡi) | Người trên ngồi lên bụng hoặc ngực người dưới | Người trên, rất rõ |
| Back control (ôm lưng) | Người tấn công áp sau lưng, hai chân móc quanh hông | Người ôm lưng; vị trí nguy hiểm nhất cho người bị ôm |
Trong MMA, việc vượt qua chân đối thủ (pass guard) và lên mount hay ôm lưng được giám khảo coi trọng, vì nó cho thấy kiểm soát và mở đường cho đòn đánh hoặc khoá.
Những đòn khoá hay gặp trong lồng
| Tên đòn | Loại | Vì sao người xem hay thấy |
|---|---|---|
| Rear-naked choke (siết cổ từ sau) | Siết cổ | Đòn khoá thắng nhiều nhất lịch sử UFC; đến sau khi ôm được lưng |
| Guillotine | Siết cổ từ phía trước | Hay xảy ra khi một người cúi đầu lao vào quật ngã |
| Tam giác (triangle) | Siết cổ bằng chân | Đòn từ guard, người dưới vẫn thắng được |
| Armbar (bẻ tay) | Bẻ khuỷu tay | Thương hiệu của Ronda Rousey |
| Kimura | Bẻ vai | Mang tên Kimura Masahiko |
| Arm-triangle, D'Arce | Siết cổ kèm tay đối thủ | Thường từ đè ngang hoặc khi đối thủ chống vật |
| Heel hook, kneebar | Bẻ khớp chân | Hợp lệ trong MMA, nguy hiểm cho dây chằng gối |
Đòn siết cổ chặn máu lên não qua động mạch cảnh; người bị siết ngất trong vài giây nếu không xin thua. Đòn bẻ khớp đẩy khớp vượt quá góc tự nhiên. Vì vậy trọng tài MMA phải đứng rất gần mỗi khi có đòn khoá: dừng sớm thì oan cho người đang chống, dừng muộn thì người kia bị chấn thương hoặc ngất.
Khoá trong MMA khác khoá trong thi đấu BJJ
- Có đòn đánh: trong lồng, người nằm dưới vừa phải chống khoá vừa chịu đấm. Nhiều kiểu guard hiệu quả trong thi đấu BJJ trở nên nguy hiểm vì người trên có thể đứng dậy đánh xuống.
- Không có võ phục: thi đấu BJJ truyền thống mặc áo "gi", nắm cổ áo, tay áo được. Trong MMA không có áo, lại thêm mồ hôi, nên các đòn siết dựa vào cổ áo gần như biến mất.
- Có lưới: lưới giúp người dưới chống lưng đứng dậy, cũng có khi chặn mất đường xoay.
- Thời gian: hiệp 5 phút và giám khảo chấm điểm khiến người giỏi BJJ không thể kiên nhẫn chờ mãi.
Chính vì thế, sau những năm đầu Royce Gracie thắng áp đảo, các võ sĩ khác học cách chống khoá và BJJ không còn là "vũ khí bí mật". Cột mốc thường được nhắc là trận Kazushi Sakuraba, đô vật Nhật xuất thân từ catch wrestling, thắng Royce Gracie ở PRIDE ngày 1/5/2000 sau trận đấu kéo dài 90 phút, khi góc đài nhà Gracie ném khăn. Sakuraba được người Nhật gọi là "kẻ săn nhà Gracie".
Những người khoá giỏi nhất trong lồng
- Royce Gracie: vô địch UFC 1, 2 và 4, phần lớn bằng đòn khoá, mở đường cho cả môn.
- Fabrício Werdum: năm 2010 ở Strikeforce, anh khoá tam giác kèm bẻ tay, thắng Fedor Emelianenko — người đã bất bại gần một thập niên — chỉ sau khoảng một phút.
- Demian Maia: vô địch ADCC năm 2007, nổi tiếng vì vào lồng gần như chỉ để vật và khoá, một chuỗi thắng dài ở hạng bán trung UFC.
- Charles Oliveira: giữ kỷ lục nhiều trận thắng bằng khoá nhất lịch sử UFC (tính tới giữa thập niên 2020), từng giữ đai hạng nhẹ.
- Ronda Rousey: huy chương đồng judo Olympic 2008, thắng phần lớn trận đầu sự nghiệp bằng bẻ tay, thường ngay hiệp đầu.
Góc nhìn hôm nay: BJJ ngoài lồng sắt
BJJ đã thành một môn thể thao riêng, đông người tập hơn nhiều so với số người đấu MMA. Liên đoàn IBJJF do Carlos Gracie Jr. lập năm 1994 tổ chức các giải có mặc võ phục; giải ADCC, lập năm 1998 ở Abu Dhabi, là giải vật khoá không áo uy tín nhất. Hệ đai người lớn đi từ trắng, xanh dương, tím, nâu tới đen, mỗi đai thường mất vài năm.
Người muốn xem để hiểu có thể:
- Xem chung kết ADCC hoặc giải vô địch thế giới IBJJF để thấy khoá ở trình độ cao nhất, không bị đòn đánh chen vào.
- Khi xem MMA, đếm số lần một võ sĩ chuyển vị trí dưới sàn trước khi tới được đòn khoá. Khoá đẹp hiếm khi đến từ hư không.
- Đọc về lịch sử judo Kodokan để thấy gốc chung của judo, BJJ và nhiều kỹ thuật vật hiện đại.
Câu hỏi thường gặp
Nhu thuật Brazil là gì?
Nhu thuật Brazil, hay BJJ, là môn vật dưới sàn dùng vị trí, đòn bẩy và đòn khoá siết cổ hoặc bẻ khớp để buộc đối thủ xin thua. Môn này phát triển từ judo Nhật do Mitsuyo Maeda mang đến Brazil, rồi được dòng họ Gracie phổ biến.
Đòn kimura là gì, vì sao gọi là kimura?
Kimura là một đòn khoá vai bằng cách bẻ tay đối thủ ra sau. Đòn mang tên judoka Nhật Kimura Masahiko, người đã dùng nó thắng Hélio Gracie năm 1951 tại sân Maracanã.
Đòn khoá nào thắng nhiều nhất trong UFC?
Rear-naked choke, đòn siết cổ từ phía sau, là đòn khoá mang lại nhiều chiến thắng nhất trong lịch sử UFC. Nó thường xuất hiện sau khi một võ sĩ ôm được lưng đối thủ.
Judo và nhu thuật Brazil khác nhau thế nào?
Hai môn có chung gốc Kodokan. Judo thi đấu chú trọng ném đối thủ từ thế đứng và giới hạn thời gian dưới sàn, còn BJJ tập trung vào vật dưới sàn, chiếm vị trí và khoá.
Ai thắng nhiều trận bằng đòn khoá nhất UFC?
Charles Oliveira, võ sĩ Brazil từng giữ đai hạng nhẹ, giữ kỷ lục nhiều trận thắng bằng khoá nhất lịch sử UFC tính tới giữa thập niên 2020.