UFC (Ultimate Fighting Championship) ra đời ngày 12/11/1993 ở Denver, bang Colorado (Mỹ), như một giải đấu loại trực tiếp tám người để xem môn võ nào mạnh nhất. Sau gần một thập niên bị chính giới Mỹ tẩy chay, giải được nhóm Zuffa mua lại năm 2001 với giá khoảng 2 triệu USD, chịu đặt luật, rồi bùng nổ nhờ chương trình truyền hình thực tế The Ultimate Fighter năm 2005. Năm 2016, UFC được bán với giá khoảng 4 tỉ USD và nay là tổ chức MMA lớn nhất thế giới.
Một câu hỏi cũ: môn võ nào mạnh nhất?
Đầu thập niên 1990, Rorion Gracie — con trưởng của Hélio Gracie, người đã mang nhu thuật Brazil sang Mỹ và mở phòng tập ở Los Angeles — muốn chứng minh võ của gia đình mình trước công chúng Mỹ. Nhà Gracie đã quay những băng video "Gracie in Action" ghi lại các trận thách đấu với võ sĩ môn khác. Art Davie, một người làm quảng cáo, thấy trong đó một sản phẩm truyền hình.
Hai người tìm được Semaphore Entertainment Group (SEG), công ty chuyên bán chương trình xem theo lượt trả tiền (pay-per-view). Ý tưởng đơn giản đến mức gây sốc: đưa võ sĩ karate, sumo, quyền anh, đấu vật, kickboxing và nhu thuật vào cùng một sàn, gần như không luật, xem ai còn đứng cuối cùng.
UFC 1: đêm ở Denver
Sự kiện đầu tiên diễn ra ở McNichols Sports Arena. Tám võ sĩ, đấu loại trực tiếp trong một đêm, không hạng cân, không hiệp, không bắt buộc đeo găng. Người thắng nhận 50.000 USD.
- Trận mở màn, võ sĩ savate người Hà Lan Gerard Gordeau đá trúng mặt đô vật sumo Teila Tuli, làm văng một chiếc răng. Hình ảnh ấy định hình tiếng tăm "đẫm máu" của giải.
- Võ sĩ quyền anh Art Jimmerson vào sàn chỉ đeo một chiếc găng, để tay kia còn nắm được — chi tiết sau này hay được kể lại như biểu tượng của sự lúng túng giữa các môn.
- Royce Gracie, người nhỏ con nhất giải, mặc võ phục, lần lượt khoá thắng Jimmerson, Ken Shamrock rồi Gordeau ở chung kết.
Royce được nhà Gracie chọn chính vì trông không có gì đáng sợ: nếu anh thắng, thông điệp "kỹ thuật thắng sức mạnh" sẽ rõ ràng nhất. Anh thắng tiếp UFC 2 (16 người, tháng 3/1994) và UFC 4. Ở UFC 5 (1995), trận tái đấu với Shamrock kéo dài hơn 30 phút và kết thúc hoà — một trong những lý do khiến giải phải đặt giới hạn thời gian.
Bị tẩy chay: những năm "đá gà người"
Thành công trên truyền hình kéo theo phản ứng. Năm 1996, thượng nghị sĩ John McCain gửi thư cho thống đốc cả 50 bang kêu gọi cấm môn này, gọi nó là "đá gà người" (human cockfighting). Nhiều bang ra lệnh cấm. Đầu năm 1997, UFC 12 phải dời gấp khỏi New York sang Dothan, bang Alabama, chỉ vài ngày trước giờ đấu. Cùng năm, các nhà cung cấp truyền hình cáp lớn ngừng phát chương trình của UFC, cắt đứt nguồn thu chính.
Để sống sót, SEG bắt đầu tự thêm luật: hạng cân xuất hiện từ UFC 12, găng hở ngón bắt buộc từ cuối 1997, hiệp đấu có giờ, rồi danh sách lỗi dài dần. Nghịch lý là chính những năm bị dồn vào chân tường đã biến UFC từ "đánh không luật" thành một môn thể thao có quy chế.
Zuffa mua lại và canh bạc truyền hình
Tháng 1/2001, hai anh em doanh nhân sòng bạc Lorenzo và Frank Fertitta cùng người bạn Dana White lập công ty Zuffa và mua UFC với giá khoảng 2 triệu USD. Ưu tiên đầu tiên của họ là được hợp pháp: UFC theo Luật thống nhất vừa được New Jersey soạn, và năm 2001 được Ủy ban Thể thao Nevada cấp phép, mở cửa Las Vegas.
Dù vậy, mấy năm đầu Zuffa lỗ nặng, lên tới hàng chục triệu USD. Năm 2005, họ tự bỏ tiền sản xuất The Ultimate Fighter, chương trình thực tế cho các võ sĩ trẻ sống chung một nhà và đấu loại nhau, phát trên kênh Spike TV. Trận chung kết mùa đầu ngày 9/4/2005 giữa Forrest Griffin và Stephan Bonnar — ba hiệp ăn miếng trả miếng không nghỉ — được phát miễn phí và kéo khán giả truyền hình đến với MMA. Cả hai người đều được ký hợp đồng. Nhiều người coi đây là trận đấu cứu UFC.
Bành trướng: thâu tóm đối thủ, ra truyền hình lớn
Có khán giả rồi, UFC lớn rất nhanh, và gần như mọi đối thủ đáng kể đều bị mua lại:
| Năm | Mốc |
|---|---|
| 1993 | UFC 1 ở Denver, Royce Gracie vô địch. |
| 1996–1997 | Chiến dịch cấm; UFC 12 dời sang Alabama; mất sóng truyền hình cáp. |
| 2001 | Zuffa mua lại; Nevada cấp phép. |
| 2005 | The Ultimate Fighter; trận Griffin – Bonnar. |
| 2006 | Zuffa mua WEC, giải của các hạng cân nhẹ. |
| 2007 | Mua PRIDE, giải lớn nhất Nhật Bản. |
| 2011 | Mua Strikeforce; ký hợp đồng phát sóng với Fox, trận đầu tiên trên sóng Fox ngày 12/11/2011. |
| 2013 | Trận nữ đầu tiên: Ronda Rousey gặp Liz Carmouche ở UFC 157. |
| 2016 | Bán cho nhóm WME-IMG (sau là Endeavor) giá khoảng 4 tỉ USD; New York hợp pháp hoá MMA, UFC 205 ở Madison Square Garden. |
| 2019 | Chuyển sang phát trên ESPN. |
| 2020 | Tổ chức sự kiện trong đại dịch, có chuỗi "Fight Island" ở Abu Dhabi. |
| 2023 | Sáp nhập với WWE thành TKO Group Holdings. |
Về doanh thu xem theo lượt, UFC 100 (2009) với trận Brock Lesnar – Frank Mir được ước khoảng 1,6 triệu lượt mua, và UFC 229 (2018) giữa Khabib Nurmagomedov và Conor McGregor được ghi nhận khoảng 2,4 triệu lượt, kỷ lục của giải. Tháng 8/2025, UFC công bố hợp đồng phát sóng mới với Paramount, trị giá khoảng 7,7 tỉ USD cho 7 năm từ 2026, kèm việc bỏ dần mô hình bán từng sự kiện ở Mỹ.
Mặt trái của một đế chế
Lớn nhanh cũng đi kèm phê phán. Câu chuyện bị nhắc nhiều nhất là thu nhập của võ sĩ: các nhà phân tích thường so phần doanh thu chia cho võ sĩ ở UFC với các giải bóng đá, bóng rổ nhà nghề Mỹ và thấy thấp hơn nhiều. Năm 2014, một nhóm võ sĩ cũ kiện UFC về việc dùng vị thế thống lĩnh để kìm thu nhập; năm 2024 vụ kiện kết thúc bằng thoả thuận dàn xếp 375 triệu USD, sau khi tòa từ chối mức đề xuất thấp hơn trước đó.
Một tranh luận khác là ai nắm quyền. Trong boxing có nhiều tổ chức trao đai khác nhau; trong MMA, đai UFC do chính công ty trao, xếp hạng do công ty công bố, và việc ai được tranh đai phần lớn do công ty quyết. Điều này làm trận đấu dễ sắp hơn, nhưng cũng khiến người hâm mộ đôi khi thấy lựa chọn đối thủ mang tính kinh doanh nhiều hơn thể thao.
Góc nhìn hôm nay
Câu hỏi ban đầu của UFC — môn võ nào mạnh nhất — đã có đáp án, nhưng không phải đáp án mà nhà Gracie mong. Sau vài năm, không môn nào thắng một mình: võ sĩ giỏi nhất là người ghép được vật, khoá và đứng đánh. Chính UFC đã giết cái ý tưởng đã sinh ra nó, và từ đó MMA trở thành một môn riêng chứ không còn là sàn so tài giữa các môn.
Muốn tìm hiểu tiếp:
- Xem lại UFC 1 và trận Griffin – Bonnar để thấy môn này đã thay đổi bao nhiêu trong mười hai năm.
- Đọc "Total MMA" của Jonathan Snowden và "Brawl" của Erich Krauss và Bret Aita, hai cuốn kể giai đoạn đầu khá kỹ.
- UFC có sảnh danh vọng (Hall of Fame) và nhà thi đấu riêng UFC Apex ở Las Vegas, nơi tổ chức nhiều sự kiện nhỏ trong tuần.
Câu hỏi thường gặp
UFC ra đời năm nào?
UFC tổ chức sự kiện đầu tiên ngày 12/11/1993 tại McNichols Sports Arena, Denver, bang Colorado, Mỹ. Đó là một giải loại trực tiếp tám võ sĩ trong một đêm.
Ai sáng lập UFC?
Ý tưởng đến từ Rorion Gracie và Art Davie, sự kiện do công ty truyền hình SEG sản xuất. Từ năm 2001, UFC thuộc Zuffa của anh em Fertitta và Dana White; từ 2016 thuộc Endeavor, nay nằm trong TKO Group Holdings.
Ai vô địch UFC 1?
Royce Gracie, võ sĩ nhu thuật Brazil, vô địch UFC 1 sau khi lần lượt khoá thắng Art Jimmerson, Ken Shamrock và Gerard Gordeau. Anh còn vô địch UFC 2 và UFC 4.
Vì sao UFC từng bị cấm ở Mỹ?
Những năm đầu, UFC quảng bá mình là đấu "không luật", khiến nhiều chính khách, trong đó có thượng nghị sĩ John McCain, gọi đây là "đá gà người". Nhiều bang cấm, truyền hình cáp ngừng phát, cho tới khi môn này chấp nhận Luật thống nhất và được các ủy ban thể thao cấp phép.
The Ultimate Fighter quan trọng với UFC thế nào?
Chương trình thực tế năm 2005 này đưa MMA lên truyền hình phổ thông. Trận chung kết Forrest Griffin – Stephan Bonnar thu hút khán giả mới đúng lúc Zuffa đang lỗ nặng, và thường được coi là bước ngoặt giúp UFC sống sót.