Biên đạo võ thuật (chỉ đạo võ thuật, action director) là người thiết kế từng động tác trong cảnh đánh, dạy diễn viên, phối hợp với đạo diễn về góc máy và nhịp dựng. Ở Hồng Kông, vai trò này quan trọng tới mức nhiều chỉ đạo võ thuật trở thành đạo diễn. Một cảnh đánh hay không nằm ở chiêu khó, mà ở chỗ mỗi đòn kể tiếp câu chuyện.
Biên đạo võ thuật làm những việc gì
Công việc của một chỉ đạo võ thuật thường đi qua các bước:
- Đọc kịch bản và hỏi "vì sao đánh": nhân vật muốn gì trong cảnh này — thoát, bảo vệ ai, trả thù, chứng tỏ mình? Câu trả lời quyết định nhịp và kết cục.
- Chọn ngôn ngữ võ: Vịnh Xuân hay quyền Anh, côn hay kiếm, đánh đẹp hay đánh bẩn. Lối đánh phải hợp tính nhân vật.
- Khảo sát bối cảnh: hành lang hẹp, cầu thang, nhà bếp — không gian gợi ra những đồ vật và động tác có thể dùng.
- Dựng thử và quay thử: đội đóng thế diễn trước, quay bằng máy nhỏ hoặc điện thoại, dựng sơ bộ để đạo diễn duyệt. Hollywood gọi bước này là pre-vis.
- Dạy diễn viên: tuỳ trình độ, từ vài tuần tới vài tháng. Diễn viên không biết võ vẫn có thể đánh đẹp nếu được thiết kế đòn hợp sức.
- Quay và bảo đảm an toàn: đứng cạnh máy quay, chỉnh từng đòn, quyết định khi nào dùng người đóng thế.
Ở Hồng Kông, chỉ đạo võ thuật thường tự đạo diễn luôn các cảnh đánh, với nhóm riêng và đôi khi cả máy quay riêng. Ở Hollywood truyền thống, vai trò này tách thành điều phối đóng thế (stunt coordinator) và biên đạo đánh (fight choreographer), đạo diễn chính giữ quyền quyết định góc máy.
Những bậc thầy Hồng Kông
| Tên | Phong cách | Tác phẩm tiêu biểu |
|---|---|---|
| Lưu Gia Lương | Võ thuật truyền thống Hồng gia, chiêu thức chính xác, tôn trọng võ phái | Thiếu Lâm tam thập lục phòng (1978), Túy quyền 2 (1994) |
| Viên Hoà Bình | Kết hợp võ, hài và dây cáp; nhịp nhanh, có tính vũ đạo | Túy quyền (1978), Ma trận (The Matrix, 1999), Ngọa hổ tàng long (2000), Kill Bill (2003–2004) |
| Hồng Kim Bảo | Đòn chắc, nhịp gọn, đổi lối linh hoạt theo từng diễn viên | Quán ăn lưu động (1984), Diệp Vấn (2008) |
| Trình Tiểu Đông | Võ hiệp bay bổng, dây cáp, không gian thơ mộng | Thiện nữ u hồn (1987), Tiếu ngạo giang hồ: Đông Phương Bất Bại (1992), Anh hùng (2002) |
| Thành gia ban | Đội đóng thế của Thành Long, mạo hiểm thật, dùng đồ vật | Câu chuyện cảnh sát (1985), Kế hoạch A (1983) |
Nhiều người trong số này có chung gốc gác: trường kinh kịch, nghề đóng thế ở hãng Thiệu Thị thập niên 1960–1970, hoặc gia đình võ sư. Viên Hoà Bình là con của võ sư và diễn viên Viên Tiểu Điền; Lưu Gia Lương thuộc dòng truyền thừa Hồng gia quyền qua cha mình.
Những kỹ thuật làm nên cảnh đánh trên màn ảnh
Đòn "bán" cho máy quay
Phần lớn đòn trong phim không trúng. Đòn được đánh lướt qua, máy quay đặt ở góc che mất khoảng hở giữa nắm tay và mặt. Người nhận đòn mới là người quyết định cảnh có đáng tin hay không: giật đầu đúng lúc, đúng hướng, đủ mạnh. Giới làm phim gọi đây là "bán đòn". Một người đóng thế giỏi phản ứng có giá trị không kém người ra đòn.
Nhịp: dừng và bùng nổ
Cảnh đánh Hồng Kông có nhịp đặc trưng: một chuỗi đòn nhanh, một nhịp dừng để khán giả kịp thấy, rồi chuỗi tiếp theo. Cái dừng ngắn đó là dấu chấm câu. Thiếu nó, cảnh đánh thành một mớ hỗn độn.
Quay chậm khung hình
Quay với số khung hình mỗi giây thấp hơn bình thường rồi chiếu ở tốc độ chuẩn khiến động tác nhanh hơn. Hồng Kông dùng thủ pháp này nhiều, thường chỉ giảm nhẹ để mắt khó nhận ra. Dùng quá tay thì động tác giật như phim câm.
Dây cáp
Dây cáp cho phép bay, nhảy cao, bị đánh văng xa. Phim võ hiệp dùng nó để tạo thế giới kỳ ảo. Sau Ma trận và Ngọa hổ tàng long, Hollywood học dây cáp Hồng Kông rất nhanh. Phản ứng ngược cũng tới: Ong-Bak và The Raid lấy chính việc "không dây" làm điểm bán.
Cú máy liền và máy cầm tay
Một cảnh đánh quay liền không cắt cho người xem thấy rõ kỹ năng thật, nhưng cực khó và tốn công tập. Ngược lại, kiểu quay máy rung cắt nhanh, phổ biến ở Hollywood thập niên 2000, giấu được diễn viên không biết võ nhưng làm khán giả khó theo dõi ai đánh ai. Nhiều người làm nghề cho rằng xu hướng quay rõ, khung rộng hơn trở lại từ thập niên 2010 là nhờ thành công của các phim như The Raid và John Wick.
Biên đạo võ thuật ở Hollywood ngày nay
Từ cuối thập niên 1990, Hollywood thuê thẳng chỉ đạo võ thuật Hồng Kông. Viên Hoà Bình làm Ma trận (1999), nơi các diễn viên Keanu Reeves, Carrie-Anne Moss tập võ nhiều tháng trước khi quay. Sau đó là cả một thế hệ người Mỹ học từ trường Hồng Kông.
Ví dụ rõ nhất là Chad Stahelski và David Leitch — hai cựu diễn viên đóng thế từng làm trong loạt Ma trận, Stahelski là người đóng thế cho Keanu Reeves. Công ty 87Eleven của họ chuyên thiết kế cảnh hành động, rồi hai người chuyển sang đạo diễn: Stahelski với loạt John Wick (từ 2014), Leitch với Atomic Blonde (2017) và Deadpool 2 (2018). John Wick dùng một lối đánh pha trộn nhu thuật, judo và bắn súng tầm gần, quay khung rộng, ít cắt.
Ở Nhật, Tanigaki Kenji — từng làm trong đội của Chân Tử Đan — chỉ đạo võ thuật loạt Rurouni Kenshin, nổi tiếng với nhịp kiếm cực nhanh. Ở Indonesia, chính diễn viên Iko Uwais và Yayan Ruhian thiết kế cảnh đánh cho The Raid.
Ghi nhận nghề nghiệp: một cuộc chờ đợi dài
Giải thưởng Điện ảnh Hồng Kông có hạng mục Chỉ đạo võ thuật xuất sắc từ những năm đầu tổ chức, thập niên 1980. Giải Kim Mã của Đài Loan cũng có hạng mục tương tự. Trong khi đó, giải Oscar suốt nhiều thập kỷ không có hạng mục nào cho đóng thế hay chỉ đạo hành động, dù giới làm nghề vận động liên tục.
Năm 2025, Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh Mỹ công bố sẽ có hạng mục Thiết kế đóng thế (Achievement in Stunt Design), bắt đầu từ lễ trao giải năm 2028 cho các phim ra mắt năm 2027. Đây là lần đầu nghề này được Oscar ghi nhận chính thức.
Góc nhìn hôm nay: xem một cảnh đánh như người trong nghề
Lần tới khi xem phim võ, thử mấy cách sau:
- Đếm số lần cắt trong một phút cảnh đánh. Phim Hồng Kông kinh điển và The Raid thường giữ một cú máy đủ lâu để thấy cả chuỗi đòn; nhiều phim Hollywood thập niên 2000 cắt vài lần mỗi giây.
- Nhìn người nhận đòn thay vì người ra đòn. Bạn sẽ thấy ai là người làm cho cú đấm trông thật.
- Tìm câu chuyện trong trận: ai đang thắng, khi nào thế trận đổi chiều, nhân vật học được gì giữa trận. Cảnh đánh hay luôn có ít nhất một bước ngoặt.
- Xem hậu trường: nhiều phim phát hành kèm đoạn quay thử của đội đóng thế, so với bản cuối sẽ thấy máy quay và dựng phim thay đổi cảnh đó thế nào.
Tài liệu đáng tìm đọc là cuốn Planet Hong Kong của nhà nghiên cứu điện ảnh David Bordwell, phân tích kỹ cách phim Hồng Kông dựng cảnh hành động, và các phim tài liệu về nghề đóng thế ở Hồng Kông.
Câu hỏi thường gặp
Biên đạo võ thuật trong phim là gì?
Là người thiết kế từng động tác của cảnh đánh, dạy diễn viên và phối hợp với đạo diễn về góc máy, nhịp dựng và an toàn. Ở Hồng Kông, chỉ đạo võ thuật thường trực tiếp đạo diễn các cảnh hành động.
Viên Hoà Bình là ai?
Viên Hoà Bình là chỉ đạo võ thuật và đạo diễn Hồng Kông, người làm Túy quyền (1978) với Thành Long, rồi chỉ đạo võ thuật Ma trận, Ngọa hổ tàng long và Kill Bill. Ông là một trong những người đưa phong cách Hồng Kông vào Hollywood.
Đòn đánh trong phim có trúng thật không?
Phần lớn không. Đòn được đánh lướt, máy quay đặt ở góc che khoảng hở, và người nhận đòn phản ứng đúng lúc để tạo cảm giác trúng. Một số phim như Ong-Bak cố ý cho tiếp xúc nhiều hơn ở mức kiểm soát được.
Oscar có giải cho đóng thế không?
Năm 2025, Viện Hàn lâm Mỹ công bố hạng mục Thiết kế đóng thế, bắt đầu trao từ lễ năm 2028 cho các phim năm 2027. Trước đó Oscar chưa từng có hạng mục riêng cho nghề này.
Vì sao cảnh đánh trong phim Hồng Kông dễ theo dõi hơn?
Phim Hồng Kông thường giữ khung hình đủ rộng để thấy cả cơ thể, ít cắt, và có nhịp dừng ngắn giữa các chuỗi đòn. Nhiều phim Hollywood thập niên 2000 dùng máy rung và cắt nhanh nên khó theo dõi hơn.