Võ sĩ nữ có mặt trên võ đài từ ít nhất thế kỷ 18, khi các trận đấm tay trần giữa phụ nữ được quảng cáo trên báo London, nhưng phải mất gần ba trăm năm họ mới được thi đấu chính thức ở những sân khấu lớn nhất. Judo nữ vào Thế vận hội năm 1992, vật nữ năm 2004, boxing nữ năm 2012; UFC có trận nữ đầu tiên năm 2013. Lịch sử võ sĩ nữ vì thế là lịch sử của việc giành quyền được thi đấu, không chỉ của những chiến thắng.
Thời La Mã: những giác đấu sĩ nữ hiếm hoi
Sử liệu La Mã có nhắc tới phụ nữ đấu trên đấu trường, tuy rất ít. Tacitus và Suetonius đều ghi những dịp có phụ nữ, kể cả phụ nữ thuộc tầng lớp trên, ra đấu trường dưới thời Nero và Domitian, như một màn lạ mắt. Năm 200 sau Công nguyên, theo Cassius Dio, hoàng đế Septimius Severus ra lệnh cấm phụ nữ giác đấu.
Bằng chứng khảo cổ nổi tiếng nhất là một phù điêu đá tìm thấy ở Halicarnassus (nay là Bodrum, Thổ Nhĩ Kỳ), hiện ở British Museum, khắc hai đấu sĩ nữ với tên biểu diễn là Amazon và Achillia. Phù điêu cho biết cả hai được thả (missio), tức trận kết thúc mà không ai phải chết.
London thế kỷ 18: đấm tay trần và đồng xu trong tay
Người phụ nữ võ sĩ đầu tiên có tên tuổi rõ ràng trong lịch sử quyền anh là Elizabeth Wilkinson, ở London những năm 1720. Các quảng cáo trên báo thời đó thuật lại những lời thách đấu qua lại giữa bà và các đối thủ nữ. Theo các quảng cáo này, người đấu phải nắm trong mỗi tay một đồng nửa crown; ai làm rơi đồng xu thì thua. Luật lạ này nhằm buộc võ sĩ phải nắm chặt tay, không cào cấu.
Elizabeth Wilkinson về sau còn đấu kiếm và gậy, thường biểu diễn cùng chồng. Những trận như vậy chủ yếu là màn trình diễn ăn tiền tại các sân đấu tư nhân, không phải thể thao có tổ chức theo nghĩa hiện nay.
Thế kỷ 19–20: bị cấm, bị coi thường, vẫn thi đấu
Khi quyền anh dần thành thể thao có luật, phụ nữ lại bị đẩy ra ngoài. Ở nhiều nước, võ đài nữ bị coi là trái đạo đức, bị cấm bằng luật hoặc bằng quy định của các liên đoàn. Phụ nữ thi đấu chủ yếu trong các buổi biểu diễn lưu động, hội chợ, rạp xiếc.
Giữa thế kỷ 20, võ sĩ người Anh Barbara Buttrick trở thành một trong những gương mặt tiên phong. Bà sang Mỹ thi đấu chuyên nghiệp vì ở Anh không được cấp phép, và sau này góp phần thành lập tổ chức boxing nữ quốc tế. Ở Nhật, đấu vật sumo nữ (onna-zumo) tồn tại từ thời Edo như một loại hình biểu diễn, trong khi sumo chuyên nghiệp chính thống đến nay vẫn không cho phụ nữ bước lên vòng đấu (dohyo).
Dòng thời gian: võ sĩ nữ ở sân chơi chính thức
- 1988: judo nữ là môn biểu diễn ở Thế vận hội Seoul; taekwondo cũng là môn biểu diễn có cả nam lẫn nữ.
- 1992: judo nữ thành môn tranh huy chương ở Thế vận hội Barcelona.
- 1996: Christy Martin lên bìa tạp chí Sports Illustrated sau một trận trong chương trình phụ của Mike Tyson, đưa boxing nữ chuyên nghiệp ra công chúng Mỹ.
- 2000: taekwondo vào Thế vận hội Sydney với nội dung nữ ngay từ đầu.
- 2001: giải vô địch boxing nữ thế giới nghiệp dư đầu tiên tổ chức ở Scranton, Mỹ.
- 2004: vật tự do nữ có mặt ở Thế vận hội Athens.
- 2012: boxing nữ ra mắt Thế vận hội London với ba hạng cân. Nicola Adams (Anh) giành huy chương vàng đầu tiên ở hạng ruồi; Claressa Shields (Mỹ) vô địch hạng trung và bảo vệ thành công năm 2016.
- 2013: UFC 157 có trận nữ đầu tiên của tổ chức, Ronda Rousey thắng Liz Carmouche để bảo vệ đai hạng gà.
Những cái tên làm thay đổi cách nhìn
| Võ sĩ | Môn | Vì sao được nhớ |
|---|---|---|
| Christy Martin | Boxing chuyên nghiệp (Mỹ) | Đưa boxing nữ lên truyền hình lớn những năm 1990 |
| Laila Ali | Boxing chuyên nghiệp (Mỹ) | Con gái Muhammad Ali, giải nghệ không thua trận nào |
| Claressa Shields | Boxing (Mỹ) | Hai huy chương vàng Thế vận hội rồi vô địch tuyệt đối ở chuyên nghiệp |
| Ronda Rousey | Judo, MMA (Mỹ) | Huy chương đồng judo Thế vận hội 2008, nhà vô địch nữ đầu tiên của UFC |
| Amanda Nunes | MMA (Brazil) | Giữ đai UFC ở hai hạng cân cùng lúc |
| Ryoko Tani | Judo (Nhật) | Hai huy chương vàng Thế vận hội hạng 48 kg (2000, 2004) |
Với Ronda Rousey, vai trò của bà vượt khỏi thành tích. Chủ tịch UFC Dana White từng nói công khai, khoảng năm 2011, rằng phụ nữ sẽ không bao giờ thi đấu ở UFC. Chưa đầy hai năm sau, Rousey là ngôi sao chính của một sự kiện UFC. Sự thay đổi này cho thấy rào cản thường nằm ở định kiến của người tổ chức hơn là ở khán giả.
Muay Thai và những sợi dây đài
Muay Thai truyền thống có một quy tắc gây tranh cãi: phụ nữ không được bước qua dây trên cùng để vào võ đài ở các sân lớn, mà phải chui qua dây dưới, xuất phát từ niềm tin rằng phụ nữ làm mất sự linh thiêng của võ đài. Hai sân Lumpinee và Rajadamnern từ lâu không tổ chức trận nữ. Chỉ trong những năm gần đây, các sân lớn ở Bangkok mới bắt đầu có trận nữ, phản ánh sự thay đổi dần của quan niệm. Ở nhiều phòng tập và giải đấu mới, quy tắc chui dây đã không còn được áp dụng.
Phụ nữ Việt trên sàn đấu
Sử Việt có truyền thống người phụ nữ cầm quân, như Hai Bà Trưng hay nữ tướng Bùi Thị Xuân thời Tây Sơn, nhưng đó là chuyện chiến trận, khác với võ đài thể thao. Ở thể thao đối kháng hiện đại, phụ nữ Việt Nam lại có thành tích nổi bật hơn nam ở nhiều sân chơi quốc tế.
Tấm huy chương Thế vận hội đầu tiên của thể thao Việt Nam là huy chương bạc taekwondo của Trần Hiếu Ngân ở Sydney năm 2000. Các võ sĩ nữ Việt Nam cũng thường giành nhiều huy chương ở các môn võ tại Đại hội Thể thao Đông Nam Á và ASIAD, từ vovinam, pencak silat, karate tới wushu. Ở boxing, Nguyễn Thị Tâm đã giành vé dự Thế vận hội Tokyo, đánh dấu sự có mặt của boxing nữ Việt Nam ở sân chơi lớn nhất.
Góc nhìn hôm nay
Võ sĩ nữ hiện có cả thi đấu nghiệp dư lẫn chuyên nghiệp ở hầu hết các môn đối kháng lớn. Khoảng cách còn lại chủ yếu nằm ở tiền thưởng, thời lượng truyền hình và số lượng trận đấu. Ở boxing chuyên nghiệp, một số trận nữ đã được xếp làm sự kiện chính tại các nhà thi đấu lớn, điều khó tưởng tượng ba mươi năm trước.
Muốn tìm hiểu thêm, hãy xem phù điêu Amazon và Achillia tại British Museum (có ảnh trên trang của bảo tàng), đọc về Elizabeth Wilkinson trong các tài liệu lịch sử quyền anh Anh, và xem lại các trận chung kết boxing nữ Thế vận hội từ 2012 trên kênh chính thức của Uỷ ban Olympic quốc tế. Phim tài liệu T-Rex (2015) kể chuyện Claressa Shields trên đường tới tấm huy chương vàng đầu tiên là một lựa chọn tốt để hiểu võ sĩ nữ trẻ phải vượt qua những gì.
Câu hỏi thường gặp
Boxing nữ có ở Thế vận hội từ năm nào?
Boxing nữ chính thức có mặt ở Thế vận hội từ London 2012 với ba hạng cân. Nicola Adams của Anh giành huy chương vàng đầu tiên ở hạng ruồi. Từ Tokyo 2020, số hạng cân của nữ được tăng lên.
Ai là võ sĩ nữ đầu tiên trong lịch sử quyền anh?
Elizabeth Wilkinson ở London những năm 1720 thường được coi là võ sĩ nữ đầu tiên có tên tuổi rõ ràng. Các trận của bà được quảng cáo trên báo, có luật mỗi võ sĩ phải nắm đồng xu trong tay. Trước đó, sử La Mã cũng ghi lại giác đấu sĩ nữ nhưng rất hiếm.
Trận nữ đầu tiên của UFC là khi nào?
Trận nữ đầu tiên của UFC diễn ra tại UFC 157 tháng 2 năm 2013, khi Ronda Rousey thắng Liz Carmouche để bảo vệ đai hạng gà nữ. Trận này cũng là sự kiện chính của buổi thi đấu.
Có giác đấu sĩ nữ thời La Mã không?
Có, nhưng rất ít. Tacitus và Suetonius ghi lại phụ nữ ra đấu trường dưới thời Nero và Domitian. Phù điêu ở Halicarnassus khắc hai đấu sĩ nữ tên Amazon và Achillia, hiện ở British Museum. Năm 200, hoàng đế Septimius Severus cấm phụ nữ giác đấu.
Vì sao phụ nữ phải chui dưới dây đài Muay Thai?
Quy tắc này xuất phát từ niềm tin truyền thống rằng phụ nữ làm mất sự linh thiêng của võ đài. Các sân lớn ở Bangkok từng không tổ chức trận nữ. Quy tắc này đang dần được nới lỏng và nhiều giải mới không còn áp dụng.