Võ đài xưa ở Sài Gòn là những trận đấu bán vé, nơi quyền Anh do người Pháp mang sang gặp võ ta của người Việt và võ của cộng đồng người Hoa ở Chợ Lớn, sôi động nhất khoảng giữa thế kỷ 20. Nhiều trận nổi tiếng thời ấy nay chủ yếu sống trong ký ức các lò võ, báo cũ và lời kể, nên chi tiết về ngày giờ, tỉ số thường lệch nhau giữa các bản. Bài này dựng lại bức tranh chung: ai đấu, đấu theo luật gì, ai đứng sau sàn đài, và những gì còn lại đến nay.
Ba dòng võ gặp nhau ở một thành phố
Sài Gòn – Chợ Lớn đầu và giữa thế kỷ 20 là nơi tụ hội người từ khắp nơi, và võ thuật cũng vậy. Có thể hình dung ba dòng chảy chính:
- Quyền Anh: boxing theo luật phương Tây, du nhập qua người Pháp, binh lính và các câu lạc bộ thể thao. Tiếng Việt gọi là "quyền Anh" vì đây là lối đấm bốc gốc Anh, phân biệt với lối quyền cước của Pháp.
- Võ ta: võ của người Việt, gồm võ Bình Định theo chân người miền Trung vào Nam, các võ phái bản địa Nam Bộ như Tân Khánh Bà Trà ở vùng Bình Dương, và sau năm 1954 là Vovinam theo các võ sư từ Hà Nội vào.
- Võ Tàu: võ của cộng đồng người Hoa ở Chợ Lớn, gắn với hội quán, đội lân sư và các võ đường truyền theo dòng họ, quê quán.
Ba dòng này không chỉ cùng tồn tại mà còn đặt ra một câu hỏi mà khán giả nào cũng tò mò: môn nào mạnh hơn? Võ đài là nơi người ta đem câu hỏi ấy ra trả lời trước đám đông.
Một buổi võ đài vận hành thế nào
Theo những gì còn lưu trong hồi ức và báo chí, một buổi võ đài thời ấy có cấu trúc khá giống sự kiện đối kháng ngày nay:
- Người tổ chức: thường là một "bầu" đứng ra thuê địa điểm, mời võ sĩ, lo tiền thưởng và quảng cáo. Thành bại của buổi đấu phụ thuộc vào việc bầu chọn được cặp đấu có duyên với khán giả.
- Quảng cáo: áp phích dán phố, tin đăng báo, lời thách đấu qua lại giữa các lò võ. Chuyện "khẩu chiến" trước trận đã có từ thời đó.
- Cân và phân hạng: với quyền Anh, phân hạng cân theo luật phương Tây. Với các trận võ tự do, việc cân nặng có lúc được quy định chặt, có lúc lỏng lẻo hơn nhiều.
- Thi đấu: có trọng tài trên đài, có giám khảo chấm, khán giả mua vé ngồi vòng quanh.
- Tiền thưởng: chia theo thoả thuận, người thắng được nhiều hơn. Danh tiếng sau trận mới là thứ đáng giá nhất với võ sư mở lò.
Luật "tự do": khi các môn võ khác nhau cùng lên đài
Khó nhất của võ đài xưa là luật. Quyền Anh có luật rõ ràng: chỉ đấm bằng găng, không đá, không vật, có hiệp, có đếm. Nhưng khi một võ sĩ võ ta muốn đấu với võ sĩ quyền Anh, hay võ sĩ hai môn phái khác nhau gặp nhau, phải có luật chung. Người ta gọi là đấu "tự do": cho phép đấm, đá và một số kỹ thuật khác, cấm những đòn quá nguy hiểm.
Mỗi buổi, mỗi bầu có thể có một bản luật riêng, nên rất khó so sánh các trận với nhau. Chính điều này sinh ra nhiều tranh cãi: bên thua thường cho rằng luật thiên vị bên thắng. Nhìn từ hôm nay, các trận đấu ấy giống phiên bản sơ khai của võ tổng hợp: những năm 1990 thế giới mới có UFC trả lời cùng câu hỏi "môn nào mạnh hơn", còn Sài Gòn đã thử trả lời từ vài chục năm trước, dù không thành một hệ thống bền vững.
| Thể thức | Đòn được dùng | Ai hay thi |
|---|---|---|
| Quyền Anh | Chỉ đấm bằng găng, trên thắt lưng | Võ sĩ các câu lạc bộ quyền Anh |
| Võ tự do | Đấm, đá, một số đòn khác theo luật từng buổi | Võ sĩ võ ta, võ Tàu, có khi cả quyền Anh |
| Biểu diễn | Quyền, binh khí, song luyện | Các lò võ quảng bá môn phái |
Võ đài và các lò võ: danh tiếng được làm ra thế nào
Với một lò võ, có môn sinh thắng trên võ đài là cách quảng cáo hiệu quả nhất. Học trò mới tìm đến những lò có võ sĩ nổi danh. Vì vậy các lò võ vừa cạnh tranh trên đài vừa giữ quan hệ chằng chịt ngoài đài: thầy của người này từng là bạn tập của thầy người kia, hai võ phái cùng gốc nhưng khác chi.
Tân Khánh Bà Trà là một ví dụ của võ phái Nam Bộ có tiếng thời ấy, nhiều võ sư của dòng này được nhắc đến trong chuyện võ đài Sài Gòn. Vovinam từ sau 1954 xây dựng mạng lưới võ đường lớn ở miền Nam, và võ sinh Vovinam cũng góp mặt trong đời sống thi đấu của thành phố. Các võ đường người Hoa ở Chợ Lớn thì gắn với hội quán và đội lân, xuất hiện trong các dịp lễ hội nhiều hơn là trên võ đài ăn tiền.
Truyền thuyết võ đài: đọc sao cho tỉnh
Gần như lò võ nào cũng có vài câu chuyện về trận đấu lớn của thầy tổ: một võ sư hạ võ sĩ nước ngoài to con hơn, một cú đá kết thúc trận trong vài giây, một lời thách đấu rồi đối thủ không dám đến. Những câu chuyện này có giá trị: chúng cho thấy người Việt thời ấy coi võ đài là nơi giữ thể diện cho võ ta. Nhưng chúng thường không thể kiểm chứng.
Vài nguyên tắc khi đọc chuyện võ đài xưa:
- Tìm nguồn gốc của câu chuyện. Báo đăng ngay sau trận đáng tin hơn hồi ký viết vài chục năm sau.
- So nhiều bản kể. Nếu ba lò võ kể cùng một trận với ba kết quả khác nhau, điều duy nhất chắc chắn là trận đó có diễn ra.
- Cẩn thận với con số. Cân nặng, thời gian kết thúc trận, số người xem thường bị phóng đại theo thời gian.
- Phân biệt võ đài thật với tiểu thuyết. Truyện võ hiệp và phim ảnh đã trộn lẫn nhiều hình ảnh võ đài hư cấu vào ký ức chung.
Những gì còn lại đến nay
Thành phố đã đổi khác rất nhiều. Nhưng một số thứ của thời võ đài xưa vẫn còn:
- Các võ phái: Tân Khánh Bà Trà, Vovinam, nhiều võ đường võ cổ truyền và võ của người Hoa vẫn mở lớp ở TP.HCM và vùng lân cận.
- Quyền Anh: TP.HCM vẫn là một trong những trung tâm quyền Anh của cả nước, có câu lạc bộ, giải nghiệp dư và các sự kiện quyền Anh chuyên nghiệp, thường tổ chức ở các nhà thi đấu như Nhà thi đấu Phan Đình Phùng.
- Tinh thần "võ tự do": các giải võ tổng hợp ngày nay trả lời lại câu hỏi cũ bằng luật hiện đại, có hạng cân, có y tế, có trọng tài được đào tạo.
- Đội lân sư Chợ Lớn: nhiều đội vẫn gắn với võ đường, là nơi võ của cộng đồng người Hoa được nhìn thấy rõ nhất.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu võ đài xưa ở đâu
Người muốn tìm hiểu nghiêm túc nên bắt đầu từ báo chí cũ. Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM và Thư viện Quốc gia Việt Nam lưu nhiều báo Sài Gòn thế kỷ 20, trong đó có tin thể thao, áp phích quảng cáo các buổi đấu. Đó là nguồn gần sự kiện nhất.
Nguồn thứ hai là các võ sư cao niên còn sống ở các võ đường lâu đời. Ghi lại lời họ, đối chiếu với báo cũ, là cách tốt nhất để giữ phần lịch sử này trước khi thế hệ chứng nhân không còn. Ai làm được việc đó, dù chỉ cho một võ đường, đã góp một mảnh vào lịch sử thể thao đối kháng Việt Nam mà sách vở còn bỏ trống.
Câu hỏi thường gặp
Võ đài xưa ở Sài Gòn có từ khi nào?
Các buổi đấu quyền Anh và võ đài bán vé xuất hiện ở Sài Gòn – Chợ Lớn từ nửa đầu thế kỷ 20, khi boxing theo chân người Pháp du nhập. Thời kỳ sôi động nhất thường được nhắc là khoảng giữa thế kỷ. Ngày tháng cụ thể của từng trận thì các nguồn kể không thống nhất.
Đấu võ tự do thời xưa là gì?
Đó là thể thức cho võ sĩ các môn khác nhau như võ ta, võ Tàu, quyền Anh cùng lên đài, được đấm, đá và một số đòn khác theo luật riêng của từng buổi. Vì luật không thống nhất nên kết quả hay gây tranh cãi. Có thể coi đây là dạng sơ khai của võ tổng hợp.
Vì sao boxing được gọi là quyền Anh?
Vì đây là lối đấm bốc có gốc từ nước Anh, nơi luật boxing hiện đại được định hình vào thế kỷ 19. Tiếng Việt dùng "quyền Anh" để phân biệt với các lối quyền cước khác, trong đó có lối quyền cước của Pháp. Tên gọi này vẫn dùng chính thức đến nay.
Tân Khánh Bà Trà là võ gì?
Tân Khánh Bà Trà là một võ phái cổ truyền Nam Bộ, gắn với vùng Tân Khánh ở Bình Dương xưa. Võ phái này có tiếng trong đời sống võ thuật Sài Gòn thế kỷ 20 và vẫn còn được truyền dạy. Đây là ví dụ tiêu biểu của võ ta bản địa phương Nam.
Có tài liệu nào về võ đài Sài Gòn xưa không?
Nguồn gần sự kiện nhất là báo chí Sài Gòn thế kỷ 20 lưu ở các thư viện lớn như Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM. Bên cạnh đó là hồi ức của võ sư cao niên và tư liệu của các võ đường. Nên đối chiếu nhiều nguồn vì truyền thuyết võ đài thường bị thêm thắt.