Võ cổ truyền Việt Nam lên sàn đấu bằng hai con đường: thi quyền (biểu diễn bài quyền tay không và binh khí, chấm điểm như nghệ thuật) và thi đối kháng (hai võ sĩ cùng hạng cân mặc giáp đấu thật, ghi điểm bằng đòn đánh và quật ngã). Hệ thống giải hiện đại do Liên đoàn Võ thuật cổ truyền Việt Nam điều hành, có giải quốc gia hằng năm, có giải quốc tế và đã vào SEA Games 31 năm 2022 tại Việt Nam. Bài này giải thích võ cổ truyền thi những gì, chấm thế nào, và vì sao đưa một kho võ nhiều môn phái lên cùng một sàn lại là chuyện khó.
"Võ cổ truyền" không phải một môn mà là cả một kho
Khác Vovinam có một người sáng lập và một giáo trình, võ cổ truyền Việt Nam là tên chung cho rất nhiều môn phái, lò võ, gia truyền đã tồn tại từ trước thế kỷ 20. Có võ Bình Định với các làng võ An Vinh, An Thái, Thuận Truyền; có các võ phái Nam Bộ như Tân Khánh Bà Trà; có võ của nhiều dòng họ ở Bắc Bộ, Thanh Nghệ, Huế. Mỗi nơi một hệ bài quyền, một cách gọi tên đòn, một lối binh khí.
Chính vì đa dạng như vậy, muốn tổ chức một giải toàn quốc thì phải thống nhất: chọn những bài quyền chung làm chuẩn, viết luật đối kháng chung, đào tạo trọng tài chung. Liên đoàn Võ thuật cổ truyền Việt Nam, ra đời đầu thập niên 1990, làm đúng việc ấy. Bên cạnh bài quyền tự chọn của từng môn phái, liên đoàn đưa ra những bài quyền thống nhất mà võ sinh mọi nơi đều tập, như Ngọc trản quyền, Hùng kê quyền, Lão mai quyền.
Gốc lịch sử: từ võ cử đến sàn đấu
Thi võ ở Việt Nam không phải chuyện mới. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, năm 1253 vua Trần Thái Tông cho lập Giảng Võ đường để luyện tập và dạy võ nghệ. Các triều sau có những kỳ thi võ để chọn tướng. Đến nhà Nguyễn, thi võ được tổ chức thành khoa cử với học vị võ cử nhân, võ tiến sĩ, thi các nội dung như cưỡi ngựa, bắn cung, múa binh khí, sức lực.
Nhưng cần phân biệt: thi võ thời phong kiến là để chọn người làm quan võ, nội dung gắn với chiến trận. Thi võ cổ truyền ngày nay là thể thao, mục tiêu là thành tích và gìn giữ di sản. Nối hai thứ đó bằng một đường thẳng là lãng mạn hoá. Sợi dây thật sự nối chúng là những bài quyền, binh khí và tinh thần thượng võ được truyền đời qua các lò võ.
Thời Tây Sơn thường được nhắc như đỉnh cao của võ Bình Định. Ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ khởi nghĩa ở đất Tây Sơn thuộc Bình Định xưa, và nhiều bài quyền, bài binh khí được dân gian gắn với thời này. Phần lớn sự gắn kết ấy là truyền ngôn của các lò võ, không phải ghi chép của sử gia; người đọc nên hiểu nó như ký ức văn hoá.
Thi quyền: chấm điểm một bài võ
Nội dung quyền là mảng đông người dự nhất ở các giải võ cổ truyền. Có quyền tay không và quyền binh khí (côn, kiếm, đao, thương, roi, song kiếm…), có cá nhân, đồng đội và song luyện, đa luyện.
Hội đồng giám định chấm theo các tiêu chí như:
- Đúng bài: thực hiện đủ, đúng trình tự các động tác của bài quyền.
- Tấn pháp, thân pháp: thế đứng vững, chuyển tấn gọn, thân người đúng tư thế.
- Sức mạnh và tốc độ: đòn ra có lực, có điểm dừng rõ ràng.
- Thần thái, nhịp điệu: bài quyền có hồn, có tiết tấu nhanh chậm hợp lý, không như đọc thuộc lòng.
- Thời gian: nằm trong khoảng quy định.
Điểm hay với người xem là cùng một bài thống nhất, mỗi võ sinh của các lò khác nhau lại thể hiện một sắc thái khác. Người sành nhìn tấn, nhìn cách ra đòn có thể đoán võ sinh đến từ vùng nào.
Thi đối kháng: võ cổ truyền khi đấu thật
Đối kháng võ cổ truyền là phần tranh cãi nhiều nhất, vì võ cổ truyền vốn không sinh ra để đấu có giáp, có điểm. Luật đối kháng hiện đại phải chọn: đòn nào được dùng, vùng nào được đánh, tính điểm ra sao. Kết quả là một thể thức gần với các môn đối kháng đứng có giáp, có những nét riêng.
| Yếu tố | Đối kháng võ cổ truyền | Ghi chú |
|---|---|---|
| Phân hạng | Theo hạng cân, nam nữ riêng | Cân trước giải |
| Bảo hộ | Giáp thân, bảo vệ đầu, găng, bảo hộ hạ bộ… | Theo quy định từng giải |
| Đòn ghi điểm | Đòn tay, đòn chân trúng vùng cho phép | Đòn chân thường có điểm cao hơn |
| Quật ngã | Được tính điểm khi đúng kỹ thuật | Dấu vết của vật trong võ Việt |
| Đòn cấm | Đánh gáy, cột sống, hạ bộ, khớp, đòn phi thể thao | Phạt từ nhắc nhở đến truất quyền |
Chi tiết thời gian hiệp, cách tính điểm có thể thay đổi qua các bản luật, nên người xem giải nào thì xem điều lệ giải đó.
Một nhận xét chung của giới chuyên môn: võ sĩ đối kháng giỏi ít khi dùng nguyên vẹn đòn trong bài quyền. Bài quyền là kho kỹ thuật và rèn thân thể; đối kháng đòi hỏi chọn lọc, đơn giản hoá, và đặt mọi thứ dưới áp lực của một đối thủ thật. Đây không phải điểm yếu của võ cổ truyền mà là chuyện mọi môn võ truyền thống đều gặp khi lên sàn.
Những mốc đưa võ cổ truyền ra sàn quốc tế
- Đầu thập niên 1990: Liên đoàn Võ thuật cổ truyền Việt Nam thành lập, thống nhất hệ thống giải trong nước.
- 2004: Liên hoan Quốc tế Võ cổ truyền Việt Nam lần đầu tổ chức ở Bình Định, sau đó lặp lại định kỳ, quy tụ võ sư, võ sinh từ nhiều nước.
- Từ thập niên 2010: có giải vô địch thế giới võ cổ truyền Việt Nam, các võ đường ở châu Âu, châu Mỹ cử đội về dự.
- 2022: võ cổ truyền có trong chương trình SEA Games 31 tổ chức tại Việt Nam.
Bình Định là thủ phủ tinh thần của võ cổ truyền. Từ năm 2025, sau khi sắp xếp lại tỉnh, vùng đất này thuộc tỉnh Gia Lai mới, nhưng tên gọi "võ Bình Định" vẫn là thương hiệu không đổi trong giới võ.
Góc nhìn hôm nay: xem và tìm hiểu võ cổ truyền
Vài gợi ý cho người muốn đi xa hơn một trận đấu trên màn hình:
- Xem giải vô địch quốc gia: cả quyền lẫn đối kháng, để thấy hai bộ mặt của cùng một kho võ.
- Đến Bình Định xưa: Bảo tàng Quang Trung ở vùng Tây Sơn có trưng bày về võ thuật và thời Tây Sơn. Các làng võ quanh đó vẫn có lò võ dạy theo lối cũ.
- Dự Liên hoan võ cổ truyền nếu trùng lịch: đây là dịp hiếm thấy nhiều môn phái biểu diễn cùng một nơi.
- Đọc khảo cứu về võ Bình Định và võ Việt: tìm các sách nghiên cứu của những võ sư, nhà nghiên cứu có tên tuổi, ưu tiên sách có dẫn nguồn, tránh sách chỉ kể giai thoại.
Muốn học võ cổ truyền thì nên tìm câu lạc bộ có võ sư được liên đoàn công nhận. Bài này chỉ dừng ở chuyện xem và hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Võ cổ truyền Việt Nam thi đấu những nội dung gì?
Có hai mảng chính là quyền và đối kháng. Quyền gồm bài tay không, bài binh khí, song luyện, đa luyện, chấm điểm theo kỹ thuật và thần thái. Đối kháng là hai võ sĩ cùng hạng cân mặc giáp đấu thật, ghi điểm bằng đòn đánh và quật ngã.
Võ cổ truyền có ở SEA Games không?
Võ cổ truyền Việt Nam có trong chương trình SEA Games 31 tổ chức tại Việt Nam năm 2022. Danh sách môn SEA Games do nước chủ nhà lựa chọn nên không có mặt ở mọi kỳ. Ngoài ra môn này có hệ thống giải quốc tế riêng.
Võ cổ truyền khác Vovinam thế nào?
Vovinam là một môn phái do võ sư Nguyễn Lộc sáng lập cuối thập niên 1930, có giáo trình thống nhất từ đầu. Võ cổ truyền là tên chung của nhiều môn phái, lò võ đã có từ trước, mỗi nơi một hệ bài. Hai môn có liên đoàn riêng, giải riêng, luật riêng.
Bài quyền thống nhất của võ cổ truyền là gì?
Đó là những bài quyền được liên đoàn chọn làm chuẩn chung để võ sinh mọi môn phái cùng tập và thi, ví dụ Ngọc trản quyền, Hùng kê quyền, Lão mai quyền. Bên cạnh đó, mỗi môn phái vẫn giữ bài riêng và có thể thi ở nội dung quyền tự chọn.
Vì sao gọi Bình Định là đất võ?
Bình Định có nhiều làng võ lâu đời như An Vinh, An Thái, Thuận Truyền, và là quê của phong trào Tây Sơn thế kỷ 18. Ca dao "Ai về Bình Định mà coi, con gái Bình Định cầm roi đi quyền" phản ánh tục luyện võ phổ biến ở đây. Nhiều chuyện gắn võ Bình Định với Tây Sơn là truyền ngôn của các lò võ.