Vật võ Liễu Đôi: hội vật đầu xuân nổi tiếng của vùng Hà Nam cũ

Vật Liễu Đôi là lối đấu vật cổ truyền của làng Liễu Đôi, thuộc vùng Thanh Liêm của tỉnh Hà Nam cũ (từ 2025 thuộc tỉnh Ninh Bình), nổi tiếng vì pha trộn miếng vật với miếng võ nên dân gian gọi là "vật võ Liễu Đôi". Hội vật mở vào đầu tháng Giêng âm lịch, thường được nhắc là ngày mùng 5, và là một trong những hội vật lâu đời, đông người xem nhất đồng bằng Bắc Bộ. Lễ hội vật võ Liễu Đôi đã được ghi vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.

Liễu Đôi ở đâu, vì sao thành làng vật

Liễu Đôi là một làng nông nghiệp ven sông Đáy, nằm ở phía nam đồng bằng Bắc Bộ, cách Hà Nội chừng sáu mươi cây số. Vùng đất này xưa là đường đi lại giữa kinh thành và các trấn phía nam, nhiều đời trai tráng đi lính, giữ làng, nên tục luyện võ, luyện vật bám rễ rất sâu.

Về nguồn gốc cụ thể của hội, truyền ngôn trong làng có nhiều bản, gắn với các nhân vật và thời kỳ khác nhau. Cần nói rõ: những câu chuyện ấy là truyền thuyết địa phương, chưa thấy ghi trong chính sử như Đại Việt sử ký toàn thư. Điều chắc chắn hơn là tục vật võ ở đây đã có từ nhiều đời, được người làng coi là bản sắc, và hội được giữ đều đặn đến nay.

"Vật võ" nghĩa là gì

Chữ "võ" trong "vật võ Liễu Đôi" chỉ hai điều. Thứ nhất, nhiều miếng vật ở đây có gốc từ võ: cách vào thế, cách gạt, đỡ, dùng đà người để quật được dạy trong lò như một phần của võ làng. Thứ hai, hội Liễu Đôi không chỉ có vật mà còn có phần biểu diễn võ: côn, kiếm, quyền, đánh gậy, do các lò võ trong làng và khách mời trình diễn.

Điều cần hiểu đúng: "vật võ" không có nghĩa là được đấm đá như trên võ đài kickboxing. Keo vật vẫn là ghì, quật, và mục tiêu vẫn là làm đối phương ngã ngửa. Cái "võ" nằm ở kỹ thuật vào miếng và ở tinh thần thượng võ của cả hội, không phải ở việc đổi môn vật thành môn đấm đá.

Lối vật nhanh, nhiều miếng

Người xem lâu năm thường nhận xét keo vật Liễu Đôi nhanh, dồn dập, ít cảnh hai đô ghì nhau đứng im. Đô vật vào miếng sớm, đổi thế liên tục, và rất coi trọng keo vật "có miếng". Một keo vật chỉ thắng nhờ đè sức thường không được khen bằng một keo thắng nhờ miếng đẹp, dù kết quả như nhau.

Một ngày hội Liễu Đôi diễn ra thế nào

Trình tự cụ thể có thể thay đổi theo năm và theo ban tổ chức, nhưng một ngày hội thường gồm các phần sau:

1. Phần lễ: dâng hương, tế lễ ở đình, rước kiệu. Phần này do các cụ trong làng và những người được chọn đảm nhận, theo nghi thức cổ.
2. Khai xới: trống nổi, các đô vật ra xới làm động tác xe đài chào thần làng và khán giả. Thường có một keo vật mở màn mang tính nghi lễ.
3. Biểu diễn võ: các tiết mục quyền, côn, kiếm xen giữa hoặc trước các keo vật.
4. Các keo tranh giải: đô vật trong làng, làng bên, các tỉnh và có cả vận động viên đội tuyển về dự. Nhiều năm có cả nội dung vật nữ.
5. Trao giải: giải thưởng bằng tiền và hiện vật, kèm danh dự cho làng có đô vật thắng.

Hội diễn ra trên xới đất trước sân đình, khán giả ngồi vòng quanh. Những năm đông, người đứng chật kín cả bờ ruộng, lối đi.

Liễu Đôi so với các hội vật khác

Bắc Bộ có nhiều hội vật nổi tiếng. Đặt Liễu Đôi cạnh vài hội khác giúp thấy cái riêng của nó:

Ngày tổ chức có thể xê dịch theo năm, nên ai định đi nên hỏi lịch chính thức của địa phương trước.

Lò vật và đô vật: làng nuôi người thế nào

Sức sống của vật Liễu Đôi nằm ở lò vật. Lò là nơi người già dạy người trẻ, thường ngay trong làng, ngoài giờ làm đồng. Trẻ con lớn lên xem cha anh vật, rồi tập từ những miếng cơ bản. Đến tuổi thanh niên, đứa nào khá được đưa ra xới hội làng để thử sức.

Trong giới vật, Liễu Đôi được biết đến là nơi có nhiều đô vật về sau tham gia các đội vật của tỉnh. Nền tảng ghì và quật học ở xới làng cho họ một lợi thế khi chuyển sang vật tự do hay vật cổ điển trên thảm, dù luật khác nhau rất nhiều. Đây là một kiểu đường dẫn tự nhiên từ thể thao cổ truyền sang thể thao thành tích mà nhiều làng vật khác cũng có.

Đô vật thắng ở hội làng nhận về danh dự lớn hơn giá trị giải thưởng. Ở làng quê Bắc Bộ, tên một đô vật giỏi có thể được nhắc đến hàng chục năm, gắn với miếng sở trường của người đó.

Sử liệu và truyền thuyết: đâu là chỗ cần cẩn thận

Viết về Liễu Đôi dễ sa vào hai cái bẫy. Một là coi mọi câu chuyện về nguồn gốc hội là chuyện có thật. Phần lớn chỉ là truyền ngôn, hữu ích để hiểu người làng nghĩ về mình thế nào, nhưng không phải bằng chứng lịch sử. Hai là gán cho vật Liễu Đôi những luật lệ cố định. Luật ở hội làng sống động, được điều chỉnh theo thời gian, ví dụ như khi đưa thêm nội dung vật nữ hay phân hạng cân cho phù hợp với vận động viên ngày nay.

Những điều có thể nói chắc chắn: hội có từ lâu, có lối vật kết hợp võ được người làng tự hào gọi tên riêng, có lò vật truyền đời, và hội vẫn được tổ chức đều đặn hằng năm vào đầu xuân với lượng người xem lớn. Những chi tiết hơn về nguồn gốc, về các đô vật nổi tiếng các thời, người đọc nên tìm trong các khảo cứu văn hoá dân gian về lễ hội Hà Nam và Bắc Bộ, hoặc hỏi trực tiếp các cụ trong làng.

Góc nhìn hôm nay: đi xem hội Liễu Đôi

• Đi từ sớm. Phần lễ diễn ra buổi sáng, đến muộn chỉ còn chỗ đứng xa xới.
• Xem cả phần võ. Nhiều người chỉ chờ vật, nhưng các tiết mục côn, quyền là chỗ thấy rõ cái "võ" trong tên gọi.
• Để ý cách đô vật vào miếng. Lối vật nhanh nên cần nhìn chân và hông, đừng chỉ nhìn tay.
• Kết hợp đi các di tích quanh vùng như chùa Tam Chúc ở vùng Kim Bảng cũ, hay các đình chùa cổ ven sông Đáy, nếu có thời gian.
• Giữ trật tự quanh xới. Hội đông người, xới không có dây chắn, nên giữ khoảng cách để đô vật thi đấu an toàn.

Vật Liễu Đôi đáng xem không phải vì nó "cổ", mà vì nó còn sống: có người tập, có người thi, có người xem và có cả những tranh luận về luật mỗi năm. Một môn thể thao cổ truyền còn được cãi nhau về luật là môn còn khoẻ.