Võ đài và điện ảnh: từ phim quyền anh 1897 tới cách quay trận đấu

Võ đài và điện ảnh lớn lên cùng nhau: một trong những bộ phim dài nhất thời sơ khai của điện ảnh là phim quay trọn một trận quyền anh năm 1897, và từ đó võ đài trở thành sân khấu quen thuộc của màn ảnh. Ngược lại, điện ảnh dạy truyền hình cách quay một trận đấu, và các bộ phim quyền anh định hình cách công chúng hình dung về võ sĩ. Bài này nhìn mối quan hệ đó từ phía võ đài: trận đấu được quay như thế nào, phim ảnh đã thay đổi thể thao ra sao, và võ sĩ thật bước lên màn ảnh thế nào.

Những thước phim đầu tiên: quyền anh trước ống kính

Tháng 9 năm 1894, tại xưởng quay Black Maria của Thomas Edison ở West Orange, bang New Jersey, nhà vô địch hạng nặng James J. Corbett đấu một trận dàn dựng với Peter Courtney để quay phim. Võ đài phải thu nhỏ cho vừa khung hình, các hiệp được rút ngắn cho hợp với độ dài cuộn phim. Ngay từ đầu, võ đài đã phải điều chỉnh vì máy quay.

Ba năm sau, ngày 17 tháng 3 năm 1897 ở Carson City, bang Nevada, trận tranh đai giữa Corbett và Bob Fitzsimmons được Enoch Rector quay bằng máy Veriscope với phim khổ rộng. Fitzsimmons thắng ở hiệp 14 bằng cú đấm vào vùng thượng vị. Bộ phim dài khoảng trên dưới một tiếng rưỡi, thường được các sử gia điện ảnh nhắc như một trong những phim dài đầu tiên được chiếu thương mại. Nó cũng có một hệ quả xã hội thú vị: nhiều phụ nữ, vốn không được hoặc không tiện vào xem trận đấu, đã mua vé xem phim.

Phim quyền anh nhanh chóng thành mặt hàng béo bở, và cũng thành chuyện chính trị. Năm 1910, Jack Johnson, nhà vô địch hạng nặng da đen đầu tiên, đánh bại Jim Jeffries ở Reno. Phim trận đấu gây phản ứng dữ dội ở nhiều nơi tại Mỹ, và năm 1912 Quốc hội Mỹ thông qua luật Sims cấm vận chuyển phim đấu quyền giữa các bang. Luật này tồn tại tới năm 1940.

Võ đài là một sân khấu hoàn hảo

Nhìn bằng con mắt người làm phim, võ đài có mọi thứ một cảnh quay cần. Không gian được khoanh rõ bằng bốn sợi dây. Ánh sáng đổ từ trên xuống, khán đài chìm trong bóng tối. Có hai nhân vật với mục tiêu đối nghịch, có thời gian giới hạn từng hiệp, có tiếng chuông chia hồi. Mỗi hiệp giống một cảnh, mỗi khoảng nghỉ một phút là khoảng lặng để kể thêm về nhân vật.

Đó là lý do phim quyền anh thường được cấu trúc như chính một trận đấu: phần dạo đầu dò xét, những hiệp giữa nhiều thử thách, và hiệp cuối quyết định. Người xem không cần hiểu luật vẫn đọc được câu chuyện.

Những bộ phim định hình hình ảnh võ đài

Những phim này đều có bài riêng trong mục phim võ thuật. Ở đây chỉ cần để ý một điểm chung: phim quyền anh hay nhất thường ít nói về kỹ thuật, mà nói về điều xảy ra với con người khi bước lên võ đài và khi bước xuống.

Điện ảnh dạy truyền hình cách quay trận đấu

Khi trận đấu được truyền hình trực tiếp, các đạo diễn sân đấu mượn ngôn ngữ của điện ảnh. Máy quay chính đặt cao ở một góc để thấy cả hai võ sĩ; máy cầm tay sát mép đài bắt biểu cảm; máy ở góc đài ghi lời huấn luyện viên trong phút nghỉ; quay chậm phát lại cú đánh quyết định từ nhiều góc. Trong lồng bát giác của MMA, máy quay treo trên trần cho thấy vị trí hai võ sĩ khi đang vật dưới sàn, điều mà máy đặt ngang không thấy được.

Trước khi truyền hình phổ biến, hình thức "truyền hình mạch kín" từng đưa trận đấu lớn vào rạp chiếu. Trận Ali gặp Frazier năm 1971 được phát qua hệ thống này tới rất nhiều rạp ở Mỹ và nước ngoài. Khán giả mua vé ngồi trong rạp xem trực tiếp, đúng như xem phim, chỉ khác là không ai biết kết thúc.

Ngược lại, cách quay truyền hình cũng ảnh hưởng tới phim. Nhiều đạo diễn cố tình đặt máy và dựng phim theo kiểu chương trình thể thao, có cả bình luận viên, để cảnh đấu trông "thật" hơn với khán giả đã quen xem trận đấu trên tivi.

Khi võ sĩ thật bước lên màn ảnh

Võ sĩ đóng phim là chuyện có từ rất sớm. Muhammad Ali tự đóng vai mình trong phim The Greatest năm 1977. Nhiều nhà vô địch quyền anh xuất hiện trong các phim Hollywood, thường ở vai khách mời hoặc vai đối thủ của nhân vật chính, vì họ đánh trông thật hơn bất kỳ diễn viên nào.

Thế hệ MMA đi xa hơn. Gina Carano, ngôi sao MMA nữ thời đầu, đóng vai chính trong phim hành động Haywire (2011) của Steven Soderbergh. Ronda Rousey, nhà vô địch UFC đầu tiên ở hạng nữ, xuất hiện trong The Expendables 3 (2014) và Furious 7 (2015). Ở châu Á, Tony Jaa đưa đòn gối và cùi chỏ Muay Thai vào phim với Ong-Bak (2003), làm cả thế giới tò mò về võ Thái.

Sự chuyển đổi không dễ. Đánh trên võ đài là để đánh trúng; đánh trước ống kính là để trông như trúng mà không làm bạn diễn bị thương. Võ sĩ phải học lại cách ra đòn "bán" cho máy quay: góc máy che khoảng cách giữa nắm đấm và mặt, âm thanh cú đánh được thêm vào lúc hậu kỳ.

Điện ảnh làm méo hình ảnh võ đài ở đâu

• Trao đổi đòn không phòng thủ: trong phim, hai võ sĩ thường đứng đấm qua lại hàng loạt cú trúng đích. Trận thật có nhiều đòn trượt, nhiều né tránh, nhiều khoảnh khắc ôm ghì hơn.
• Chịu đòn không giới hạn: nhân vật bị đánh trúng đầu hàng chục lần vẫn đứng dậy thắng ở giây cuối. Ở trận thật, trọng tài và bác sĩ sẽ dừng trận lâu trước đó.
• Bỏ qua phần quan trọng nhất: ép cân, chấn thương, hợp đồng, tiền bạc ít được nói tới, trừ những phim hiếm hoi như Raging Bull hay The Fighter.
• Đoạn tập luyện ngắn: vài phút ghép cảnh luyện tập trên nền nhạc thay cho nhiều năm tập đều đặn. Đó là ngôn ngữ điện ảnh, không phải cách võ sĩ thật tiến bộ.

Góc nhìn hôm nay: xem phim để hiểu võ đài

Phim tài liệu thường dạy về võ đài tốt hơn phim truyện. When We Were Kings cho thấy một trận siêu sao được dựng lên như thế nào, từ tiền bạc, truyền thông tới tâm lý. Xem các bản ghi trận đấu cũ, chẳng hạn những thước phim trận Corbett – Fitzsimmons còn sót lại, là cách thú vị để thấy quyền anh hơn một thế kỷ trước khác hôm nay ở đâu: tư thế đứng, nhịp ra đòn, cả cách khán giả đứng quanh đài.

Một bài tập nhỏ khi xem phim quyền anh: tắt tiếng một cảnh đấu và hỏi xem nếu là trận thật, trọng tài đã dừng ở giây nào, giám khảo chấm hiệp đó cho ai. Câu trả lời sẽ cho thấy khoảng cách giữa võ đài trên màn ảnh và võ đài thật.