Vật cổ truyền gắn với lễ hội mùa xuân vì tháng Giêng là lúc nông nhàn, làng mở hội tế thần và cầu một năm mưa thuận gió hoà, mà keo vật đầu năm được coi là cách đánh thức sức mạnh của cả làng. Những hội vật xuân có tiếng nhất gồm Mai Động và Thuý Lĩnh ở Hà Nội, Liễu Đôi ở vùng Hà Nam cũ, làng Sình ở Huế. Bài này giải thích vì sao vật và mùa xuân đi cùng nhau, lịch các hội lớn, và cách đi xem cho trọn.
Vì sao đấu vật gắn với mùa xuân
Có ba lý do, chồng lên nhau.
Lịch nông nghiệp
Sau Tết, ruộng vừa cấy xong vụ chiêm hoặc đang chờ, người làng có thời gian rảnh hiếm hoi trong năm. Hội làng tập trung vào khoảng này, và vật là phần thu hút trai tráng nhất.
Ý nghĩa nghi lễ
Trong quan niệm nông nghiệp cổ, những hoạt động đầu năm mang ý nghĩa báo trước cho cả năm. Một hội vật sôi nổi, đô vật khoẻ mạnh, được hiểu như điềm lành cho sức khoẻ và mùa màng. Keo vật đầu tiên của hội thường mang tính nghi lễ hơn là tranh tài, mở đầu bằng xe đài vái về phía đình nơi thờ thành hoàng.
Tinh thần thượng võ
Làng quê xưa cần người khoẻ để giữ làng, đi lính, làm việc nặng. Hội vật là dịp tìm ra và tôn vinh những người ấy trước cả làng, trước các làng bên. Đô vật thắng ở hội xuân mang vinh dự về cho cả họ tộc.
Lịch các hội vật xuân nổi tiếng
Ngày dưới đây là ngày thường được nhắc theo âm lịch. Ngày cụ thể và quy mô có thể thay đổi theo năm, nên trước khi đi nên hỏi thông báo của địa phương.
| Hội vật | Nơi | Thời gian thường được nhắc | Điều đáng xem |
|---|---|---|---|
| Mai Động | Phía nam nội đô Hà Nội | Mùng 4 đến mùng 6 tháng Giêng | Hội vật cổ giữa lòng thành phố |
| Liễu Đôi | Vùng Thanh Liêm, nay thuộc tỉnh Ninh Bình | Mùng 5 tháng Giêng | Lối vật võ, biểu diễn võ |
| Làng Sình | Làng Lại Ân, ven sông Hương, Huế | Mùng 10 tháng Giêng | Hội vật lớn nhất miền Trung |
| Thuý Lĩnh | Ven sông Hồng, Hà Nội | Tháng Giêng | Vật cầu: hai phe tranh quả cầu |
Ngoài bốn hội này, rất nhiều làng ở đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ có hội vật nhỏ hơn trong tháng Giêng, tháng Hai. Người mê vật có thể xem liền mấy hội trong vòng mười ngày đầu năm.
Mai Động: hội vật giữa thành phố
Mai Động từng là một làng ven đô phía nam Hà Nội, nay đã nằm trong lòng đô thị. Điều đáng quý là hội vật vẫn còn. Truyền ngôn địa phương gắn hội với một nữ tướng thời Hai Bà Trưng từng chiêu mộ, luyện quân ở vùng này; câu chuyện ấy thuộc về truyền thuyết làng, người đọc nên hiểu như vậy.
Hội Mai Động thu hút cả đô vật trong làng lẫn đô vật nhiều nơi khác về dự. Vì nằm trong thành phố, đây là hội vật dễ đến nhất với người Hà Nội và khách du lịch, nhưng cũng vì thế mà rất đông.
Làng Sình: vật trên đất Huế
Làng Sình, tên chữ là Lại Ân, nằm bên bờ sông Hương, cách trung tâm Huế không xa, vốn nổi tiếng với tranh làng Sình dùng trong thờ cúng. Hội vật làng Sình là hội vật lớn và nổi tiếng nhất miền Trung, diễn ra vào khoảng mùng 10 tháng Giêng.
Điều thú vị của vật làng Sình là cho thấy tục vật không chỉ của riêng Bắc Bộ. Lối vật, cách tổ chức có nét khác các hội ngoài Bắc, và đô vật các làng quanh vùng Huế thường kéo về tranh tài. Khách đến Huế dịp đầu xuân có thể kết hợp xem vật với thăm làng tranh.
Thuý Lĩnh: vật cầu, một lối vật khác hẳn
Nếu hầu hết hội vật là vật đôi, tức hai người đấu với nhau, thì vật cầu ở Thuý Lĩnh là vật đồng đội. Đô vật chia hai phe, tranh nhau một quả cầu và tìm cách đưa cầu vào hố của phía bên kia. Trận vật cầu vì thế trông như sự giao thoa giữa đấu vật và một môn đồng đội, đòi hỏi sức ghì, sức đẩy và sự phối hợp.
Vật cầu là một ví dụ cho thấy "vật" trong văn hoá Việt không chỉ là một môn duy nhất mà là cả một họ các hình thức đối kháng thân thể, mỗi làng giữ một biến thể. Lối vật cầu cũng có ở một số làng khác, nhưng Thuý Lĩnh là cái tên được nhắc nhiều nhất.
Cấu trúc chung của một ngày hội vật xuân
- Sáng sớm: tế lễ ở đình, rước kiệu, có làng rước nước. Phần này trang nghiêm, ít người ngoài để ý.
- Khai xới: trống chầu nổi, người điều khiển xới ra mắt, đô vật ra xe đài.
- Keo vật mở đầu: thường mang tính nghi lễ.
- Các keo tranh giải: kéo dài từ trưa đến chiều, có khi qua nhiều ngày ở hội lớn.
- Trao giải và tạ lễ: đô vật thắng nhận giải, làng làm lễ tạ thần.
Ở nhiều hội, phần vật đi cùng các hoạt động khác như hát, chọi gà, đánh đu, làm cho cả không gian lễ hội rộn ràng. Nhưng xới vật thường là nơi đông người nhất.
Góc nhìn hôm nay: đi hội vật xuân sao cho trọn
- Chọn một hội, đi từ đầu. Xem từ phần lễ đến keo vật cuối mới hiểu hội vật là một nghi lễ chứ không chỉ một cuộc thi.
- Ghép lịch: Mai Động và Liễu Đôi gần ngày nhau, cùng ở phía nam Hà Nội, có thể đi liền. Làng Sình ở Huế thì phù hợp cho người đang du xuân miền Trung.
- Đứng chỗ cao: xới vật không có khán đài, đứng hàng sau thì nên tìm bậc thềm, gò đất.
- Tôn trọng tục lệ: có làng giữ những kiêng kỵ riêng quanh đình và xới. Hỏi người làng trước khi vào khu vực thờ tự.
- Ghi lại có trách nhiệm: nếu chụp ảnh, quay phim, tránh làm phiền đô vật và phần lễ.
Muốn hiểu sâu hơn, có thể tìm đọc các khảo cứu về lễ hội cổ truyền của ngành văn hoá dân gian, nơi nhiều hội vật đã được khảo tả chi tiết, và ghé Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam để có thêm bối cảnh về đời sống làng quê.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hội vật thường tổ chức vào tháng Giêng?
Tháng Giêng là lúc nông nhàn sau Tết, làng mở hội tế thần và cầu mùa. Keo vật đầu năm được coi là điềm lành cho sức khoẻ và mùa màng. Đây cũng là dịp trai làng thể hiện sức vóc trước cả cộng đồng.
Hội vật Mai Động diễn ra ngày nào?
Hội vật Mai Động thường được nhắc là diễn ra từ mùng 4 đến mùng 6 tháng Giêng âm lịch. Mai Động nằm ở phía nam nội đô Hà Nội nên rất dễ đến. Ngày cụ thể có thể điều chỉnh theo năm, nên xem thông báo của địa phương trước khi đi.
Vật cầu là gì?
Vật cầu là lối vật đồng đội, đô vật chia hai phe tranh một quả cầu và tìm cách đưa cầu vào hố của bên kia. Làng Thuý Lĩnh ở Hà Nội là nơi nổi tiếng nhất với lối vật này. Nó khác hẳn vật đôi thông thường vốn chỉ có hai người đấu với nhau.
Hội vật làng Sình ở đâu?
Làng Sình, tên chữ là Lại Ân, nằm ven sông Hương gần trung tâm Huế. Hội vật làng Sình diễn ra khoảng mùng 10 tháng Giêng và là hội vật nổi tiếng nhất miền Trung. Làng này còn được biết đến với tranh làng Sình.
Đi xem hội vật cần lưu ý gì?
Nên đến sớm để xem phần lễ, chọn chỗ đứng cao vì xới vật không có khán đài, và giữ khoảng cách với vòng xới. Hỏi người làng về tục lệ trước khi vào khu vực thờ tự. Khi chụp ảnh, tránh làm phiền đô vật và nghi lễ.