Trọng tài trên võ đài là người duy nhất đứng cùng hai võ sĩ trong lúc đấu, có nhiệm vụ giữ trận đấu đúng luật và giữ võ sĩ an toàn. Họ ra lệnh bắt đầu, tách hai bên khi ôm ghì, cảnh cáo và trừ điểm khi phạm lỗi, đếm khi có người bị đo sàn và quyết định dừng trận. Trong boxing và MMA chuyên nghiệp hiện nay, trọng tài thường không chấm điểm; việc đó thuộc về ba giám khảo ngồi bên ngoài.
"Người thứ ba trên võ đài" làm những gì
Giới quyền anh hay gọi trọng tài là người thứ ba trên võ đài. Cách gọi đó cũng nói lên cái khó của nghề: họ phải ở đủ gần để can thiệp trong nửa giây, nhưng không được cản tầm nhìn giám khảo, không được chen vào nhịp đánh của hai người đang đấu.
Công việc của một trọng tài có thể chia thành bốn mảng:
- Điều khiển trận đấu: ra hiệu bắt đầu, tách hai võ sĩ khi ôm, dừng tạm khi găng bung dây hay dụng cụ bảo hộ tuột, cho đấu tiếp.
- Thi hành luật: nhắc nhở, cảnh cáo, trừ điểm, và trong trường hợp nặng thì truất quyền thi đấu.
- Bảo vệ võ sĩ: đếm khi có knock-down, gọi bác sĩ kiểm tra chấn thương, dừng trận khi một người không còn tự vệ.
- Phán định tình huống: một cú ngã là trượt chân hay bị đánh, một cú va đầu là vô tình hay cố ý, một đòn có rơi sau tiếng chuông hay không.
Trước tiếng chuông: phần việc khán giả không thấy
Công việc của trọng tài bắt đầu từ trước khi hai võ sĩ bước ra. Ở boxing chuyên nghiệp, trọng tài thường vào phòng thay đồ từng bên để nhắc luật áp dụng cho trận: luật ba lần đo sàn có dùng không, chuông có cứu võ sĩ không, xử lý va đầu ra sao. Đây là lúc góc đài hỏi lại những điều còn mù mờ.
Việc kiểm tra băng tay và găng thường do thanh tra của uỷ ban thể thao đảm nhận, không phải trọng tài. Người thanh tra đứng xem lúc băng tay, ký lên lớp băng, và giám sát lúc đeo găng. Lý do có quy trình chặt như vậy là lịch sử từng có những vụ găng bị rút bớt đệm hay băng tay bị trộn chất cứng, gây chấn thương nặng cho đối thủ.
Ngay trước trận, giữa võ đài, trọng tài gọi hai người vào để dặn lần cuối. Ở nhiều trận lớn, câu dặn ngắn gọn này là đoạn khán giả nhớ nhất: tuân theo hiệu lệnh, tự vệ mọi lúc, chạm găng và bắt đầu.
Trong trận boxing: ba hiệu lệnh và một vị trí
Trọng tài boxing chủ yếu làm việc với ba hiệu lệnh bằng tiếng Anh, dùng gần như ở mọi nơi:
- "Box": bắt đầu hoặc đấu tiếp.
- "Stop": dừng lại ngay, không được đánh thêm.
- "Break": tách ra khỏi thế ôm; cả hai phải lùi một bước trước khi đánh tiếp.
Đánh sau hiệu lệnh "Break" là lỗi. Võ sĩ nào lợi dụng lúc đối thủ buông tay theo lệnh để tung đòn có thể bị trừ điểm ngay.
Về vị trí, trọng tài thường di chuyển theo hình tam giác với hai võ sĩ, luôn giữ được tầm nhìn vào tay cả hai người, nhất là tay đang bị khuất trong thế ôm. Phần lớn lỗi đánh thấp hay đánh vào gáy xảy ra ở chính góc mà trọng tài bị che.
Trong trận MMA: thêm sàn, thêm lưới, thêm quyết định
Trọng tài MMA có nhiều việc hơn hẳn vì trận đấu diễn ra cả khi đứng lẫn khi nằm. Một số khác biệt chính:
| Tình huống | Boxing | MMA |
|---|---|---|
| Hai võ sĩ ôm nhau | Tách ra bằng lệnh "Break" | Thường để yên, ôm ghì và vật là kỹ thuật hợp lệ |
| Một người ngã | Đếm, đối thủ về góc trung lập | Không đếm, đối thủ được đánh tiếp |
| Cả hai đứng im lâu | Nhắc nhở hai bên | Có thể kéo hai người đứng dậy (stand-up) nếu dưới sàn không có hoạt động |
| Bám lưới, nắm quần | Không có | Lỗi, trọng tài nhắc và có thể trừ điểm |
| Chịu thua | Góc đài bỏ cuộc | Võ sĩ vỗ tay, trọng tài phải thấy và tách ngay |
Việc khó nhất là quyết định dừng trận khi một người đang chịu đòn dưới sàn. Trọng tài MMA phải quỳ hoặc cúi sát, nhìn mặt và tay người nằm dưới, xem họ có còn cố thoát hay không. Với thế siết cổ, trọng tài còn phải nâng tay người bị siết lên để kiểm tra; tay rơi thõng xuống là dấu hiệu đã ngất.
Herb Dean và "Big" John McCarthy là hai trọng tài MMA được nhắc tên nhiều nhất. McCarthy làm trọng tài từ những sự kiện UFC đầu tiên và góp phần định hình nhiều thực hành của nghề, như cách đứng, cách can thiệp khi võ sĩ bất tỉnh.
Những quyết định đi vào lịch sử
Mills Lane và trận cắn tai năm 1997
Ngày 28 tháng 6 năm 1997 ở Las Vegas, trong trận tái đấu tranh đai hạng nặng giữa Evander Holyfield và Mike Tyson, Tyson cắn vào tai Holyfield ở hiệp 3. Trọng tài Mills Lane dừng trận, cho bác sĩ kiểm tra, rồi trừ Tyson hai điểm và cho đấu tiếp. Chỉ ít lâu sau Tyson cắn lần thứ hai, và cuối hiệp 3 Lane truất quyền thi đấu của anh. Trận đấu cho thấy trọng tài có quyền chọn mức phạt tuỳ mức độ, và cũng cho thấy ranh giới giữa trừ điểm và truất quyền có khi chỉ là một lần tái phạm.
Richard Steele và hai giây cuối năm 1990
Tháng 3 năm 1990, trận thống nhất đai giữa Julio César Chávez và Meldrick Taylor bước vào hiệp 12. Taylor đang dẫn điểm trên hai phiếu chấm. Chávez đánh ngã Taylor; Taylor đứng dậy trước khi đếm hết, nhưng khi trọng tài Richard Steele hỏi có tiếp tục được không, Taylor không trả lời rõ. Steele dừng trận khi chỉ còn khoảng hai giây. Đến nay giới chuyên môn vẫn chia làm hai phe: một phe cho rằng Steele cướp chiến thắng của Taylor, phe kia cho rằng trọng tài không được tính đồng hồ, chỉ được nhìn người võ sĩ trước mặt. Taylor về sau gặp nhiều vấn đề sức khoẻ, càng làm cuộc tranh luận thêm nặng.
Trọng tài được đào tạo và cấp phép thế nào
Ở Mỹ, trọng tài boxing và MMA chuyên nghiệp được cấp phép bởi các uỷ ban thể thao của từng bang. Mỗi trận, uỷ ban nơi tổ chức chỉ định trọng tài và giám khảo, không phải nhà tổ chức trận đấu, để giảm xung đột lợi ích. Với các trận tranh đai, tổ chức đai có thể đề xuất hoặc tham gia chọn trọng tài, nhất là khi trận diễn ra ở nước không có uỷ ban mạnh.
Ở các nước khác, việc cấp phép thuộc về hội đồng quyền anh quốc gia hoặc liên đoàn thể thao. Trong một thời gian dài ở Anh, nhiều trận không tranh đai do chính trọng tài chấm điểm một mình, một thực hành hiếm thấy ở Mỹ. Boxing Olympic và nghiệp dư có hệ thống đào tạo riêng theo cấp quốc tế.
Người làm trọng tài thường xuất thân là võ sĩ hoặc huấn luyện viên, phải qua khoá học luật, thực hành ở các trận nhỏ, được đánh giá rồi mới lên các trận lớn. Nghề này đòi hỏi thể lực tốt: một trọng tài boxing đi lại liên tục trong mười hai hiệp, và phải phản ứng nhanh như chính võ sĩ.
Góc nhìn hôm nay: xem trọng tài như xem một võ sĩ thứ ba
Lần tới khi xem một trận lớn, thử dành vài hiệp chỉ để nhìn trọng tài. Vài điều đáng quan sát:
- Trọng tài đứng ở đâu khi hai người ôm nhau, có nhìn được tay của cả hai không.
- Họ nhắc nhở bằng lời trước, hay trừ điểm ngay. Trọng tài giỏi thường cảnh cáo rõ ràng để võ sĩ biết lần sau sẽ bị trừ.
- Khi một người bị đánh choáng, trọng tài nhìn vào đâu: mắt, chân, hay tay.
- Trong MMA dưới sàn, trọng tài có cúi sát để thấy mặt người nằm dưới không.
Muốn tìm hiểu sâu hơn, các uỷ ban thể thao lớn ở Mỹ và Hiệp hội các Uỷ ban Quyền Anh (ABC) có đăng tài liệu đào tạo trọng tài và văn bản luật công khai. Ở Việt Nam, các giải võ thuật thường tổ chức lớp tập huấn trọng tài trước mùa giải; người hâm mộ muốn hiểu luật một cách bài bản có thể theo dõi các lớp ấy qua liên đoàn từng môn.
Câu hỏi thường gặp
Trọng tài boxing có chấm điểm không?
Trong boxing chuyên nghiệp hiện nay, trọng tài trên võ đài thường không chấm điểm; ba giám khảo ngồi bên ngoài làm việc đó. Trọng tài chỉ ảnh hưởng tới điểm qua việc trừ điểm khi có lỗi và xác định một cú ngã có phải knock-down hay không. Ở Anh trước đây, nhiều trận nhỏ do trọng tài chấm một mình.
"Break" trong boxing nghĩa là gì?
"Break" là hiệu lệnh yêu cầu hai võ sĩ buông nhau ra khỏi thế ôm và lùi lại trước khi đánh tiếp. Đánh ngay sau lệnh "Break" là lỗi và có thể bị trừ điểm.
Ai là trọng tài trong trận Tyson cắn tai Holyfield?
Đó là Mills Lane, trong trận tái đấu ngày 28 tháng 6 năm 1997 ở Las Vegas. Ông trừ Tyson hai điểm sau lần cắn đầu, rồi truất quyền thi đấu của Tyson sau lần cắn thứ hai ở cuối hiệp 3.
Trọng tài MMA khác trọng tài boxing thế nào?
Trọng tài MMA không đếm khi võ sĩ ngã và không tách hai người khi ôm ghì, vì vật là kỹ thuật hợp lệ. Họ phải theo dõi thêm các thế khoá, siết cổ, lỗi bám lưới, và quyết định dừng trận cả khi võ sĩ đang nằm dưới sàn. Họ cũng có quyền kéo hai bên đứng dậy nếu dưới sàn không có hoạt động.
Ai chọn trọng tài cho một trận đấu?
Thông thường là uỷ ban thể thao hoặc cơ quan quản lý nơi tổ chức trận, không phải nhà tổ chức sự kiện. Với trận tranh đai, tổ chức đai cũng có thể tham gia đề xuất. Cách làm này nhằm tránh xung đột lợi ích.