Knock-out (KO) là khi võ sĩ bị đánh ngã và không đứng dậy tiếp tục được trước khi trọng tài đếm đến 10, hoặc trong MMA là khi võ sĩ bất tỉnh vì đòn đánh. Technical knock-out (TKO) là khi trận bị dừng dù võ sĩ chưa bị đếm hết: trọng tài thấy họ không còn tự vệ được, bác sĩ cho dừng vì chấn thương, hoặc góc đài xin bỏ cuộc. Cả hai đều là thắng trước giờ, nhưng được ghi khác nhau trong hồ sơ.
Knock-out: khi tiếng đếm chạm số 10
Trong boxing, KO có một định nghĩa rất máy móc. Võ sĩ bị đo sàn, trọng tài bắt đầu đếm từng giây. Nếu đến tiếng "mười" mà người đó chưa đứng lên được trong tư thế sẵn sàng thi đấu, trận kết thúc bằng KO. Không quan trọng võ sĩ còn tỉnh hay không; có người nằm nhìn trần nhà, hoàn toàn tỉnh táo, nhưng chân không nghe lời và vẫn bị tính KO.
Chính vì gắn với tiếng đếm, KO trong boxing gần như không có tranh cãi về mặt thủ tục, chỉ có tranh cãi về tốc độ đếm hoặc về đòn gây ngã có hợp lệ hay không. Một trong những KO nổi tiếng nhất là trận Mike Tyson hạ Michael Spinks năm 1988 ở Atlantic City: trận tranh đai hạng nặng kết thúc sau 91 giây, Spinks ngã lần thứ hai và không đứng dậy kịp.
KO trong MMA không cần đếm
MMA không có tiếng đếm. Khi một võ sĩ bị đánh ngã, đối thủ được phép lao vào tiếp tục đánh dưới sàn, nên trọng tài không thể đứng đó đếm mười giây. Vì thế KO trong MMA thường được hiểu là võ sĩ bất tỉnh ngay sau đòn đánh, trọng tài lao vào che người đã ngất. Ví dụ hay được nhắc là cú gối bay của Jorge Masvidal vào Ben Askren tại UFC 239 năm 2019, kết thúc sau khoảng năm giây, ngắn nhất trong lịch sử UFC tính tới thời điểm đó.
Technical knock-out: các con đường dẫn tới dừng trận
TKO là cái ô rộng hơn nhiều. Nó bao gồm mọi tình huống trận đấu bị dừng vì một bên không thể hoặc không nên tiếp tục, dù người đó chưa bị đếm tới mười. Có bốn con đường chính.
Trọng tài dừng trận
Đây là dạng TKO phổ biến nhất. Trọng tài thấy võ sĩ đang đứng nhưng không còn tự vệ: hai tay buông, mắt không theo kịp đòn, ăn liên tiếp mà không phản ứng. Trong MMA, câu thường dùng là võ sĩ "không còn phòng thủ một cách thông minh" (intelligently defend), ví dụ nằm dưới sàn ôm đầu chịu đòn mà không cố thoát. Quyết định này hoàn toàn là phán đoán của trọng tài, nên hay bị khen hoặc chê là "dừng sớm" hay "dừng muộn".
Bác sĩ dừng trận
Bác sĩ bên võ đài có quyền đề nghị dừng trận khi thấy chấn thương nguy hiểm, thường là vết rách gần mắt làm máu chảy vào mắt, mắt sưng kín không nhìn được, hoặc nghi gãy xương. Trọng tài thường gọi bác sĩ vào kiểm tra giữa hiệp hoặc ngay trong hiệp. Nếu chấn thương do đòn hợp lệ, kết quả là TKO cho bên kia. Nếu do lỗi như húc đầu vô tình, cách xử lý khác hẳn, sẽ nói ở phần dưới.
Góc đài xin bỏ cuộc
Huấn luyện viên có thể quyết định không cho võ sĩ ra hiệp tiếp theo, hoặc ném khăn vào võ đài trong lúc đang đánh. Tuỳ nơi, khăn ném vào có được công nhận chính thức hay chỉ là tín hiệu để trọng tài tự quyết. Trong hồ sơ, bỏ cuộc giữa hai hiệp thường được ghi là RTD (retired), một dạng của TKO.
Trường hợp nổi tiếng nhất là trận Roberto Durán gặp Sugar Ray Leonard ở New Orleans tháng 11 năm 1980. Ở hiệp 8, Durán quay lưng và bỏ cuộc giữa chừng. Câu "no más" (không nữa) thường được gán cho ông, dù chính Durán về sau nói mình không thốt ra câu đó. Kết quả chính thức là Leonard thắng TKO.
Luật ba lần đo sàn
Một số tổ chức và uỷ ban áp dụng luật ba lần đo sàn: võ sĩ bị đo sàn ba lần trong cùng một hiệp thì trận dừng, tính TKO. Luật này không phổ biến đồng đều. Nhiều trận tranh đai chuyên nghiệp hiện nay bỏ luật này, để trọng tài tự quyết sau mỗi lần ngã, trong khi nhiều giải kickboxing vẫn giữ.
Bảng các kiểu kết quả trong hồ sơ võ sĩ
Khi đọc thành tích của một võ sĩ trên các trang thống kê, người xem gặp rất nhiều chữ viết tắt. Bảng dưới gom những kiểu thường gặp nhất:
| Viết tắt | Tên đầy đủ | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| KO | Knock-out | Không đứng dậy trước tiếng đếm 10 (boxing), hoặc bất tỉnh vì đòn (MMA) |
| TKO | Technical knock-out | Trọng tài, bác sĩ dừng trận hoặc góc đài bỏ cuộc |
| RTD | Retired | Bỏ cuộc giữa hai hiệp, thường được xếp chung nhóm TKO |
| SUB | Submission | Chịu thua vì khoá hoặc siết (chỉ có trong MMA và môn vật) |
| DQ | Disqualification | Bị truất quyền vì phạm luật |
| UD / SD / MD | Unanimous / Split / Majority decision | Thắng điểm: cả ba giám khảo, hai trên ba, hoặc hai giám khảo và một hoà |
| TD | Technical decision | Dừng vì chấn thương do lỗi vô tình, xử theo điểm đã chấm |
| NC | No contest | Không kết quả, trận không tính thắng thua |
Lưu ý: nhiều trang thống kê và nhiều bài báo gộp KO và TKO làm một khi tính "tỉ lệ thắng knock-out". Khi nghe một võ sĩ có "30 trận thắng knock-out", con số đó thường đã bao gồm cả các trận trọng tài dừng.
Submission, technical submission và vì sao chúng không phải TKO
MMA có thêm một đường kết thúc mà boxing không có: chịu thua vì khoá khớp hoặc siết cổ. Võ sĩ vỗ tay vào đối thủ hoặc xuống sàn (tap out), hoặc nói to là xin thua. Đây là SUB, tách hẳn khỏi KO và TKO.
Có một trường hợp giao thoa: võ sĩ bị siết cổ đến ngất mà không kịp vỗ tay, hoặc không chịu vỗ tay khi bị khoá và trọng tài phải dừng vì sợ gãy tay. Kết quả lúc đó thường được ghi là "technical submission". Nghe có chữ "technical" như TKO, nhưng bản chất vẫn là thắng bằng khoá, không phải bằng đòn đánh.
Khi chấn thương đến từ lỗi: TD, NC và DQ
Ranh giới khó nhất là khi trận dừng vì chấn thương mà nguyên nhân là một lỗi. Luật boxing của phần lớn các tổ chức xử theo hướng sau, dù chi tiết từng nơi có khác:
- Lỗi cố ý gây chấn thương khiến trận không thể tiếp tục: người phạm lỗi bị truất quyền, đối thủ thắng DQ.
- Lỗi vô tình (thường là hai đầu va nhau) khiến trận dừng sớm, trước một số hiệp nhất định (phổ biến là trước khi xong hiệp 4): trận không có kết quả (NC), hoặc một số tổ chức ghi là hoà kỹ thuật.
- Lỗi vô tình khiến trận dừng sau mốc đó: lấy điểm các giám khảo đã chấm đến thời điểm dừng (hiệp dang dở thường cũng được chấm) để ra kết quả, gọi là technical decision.
- Chấn thương từ lỗi vô tình nhưng về sau bị đòn hợp lệ làm nặng thêm: nhiều nơi tính đó là chấn thương do đòn hợp lệ, tức TKO.
Luật thống nhất MMA có cơ chế tương tự: trận dừng vì lỗi vô tình trước khi xong hai hiệp (với trận ba hiệp) thường là không kết quả, sau đó thì xử theo điểm. Việc phân định một cú va đầu là vô tình hay cố ý thuộc về trọng tài, và đó là chỗ tranh cãi nổ ra nhiều nhất.
"Cứu bởi tiếng chuông" và những vùng xám khác
Người xem phim quyền anh cũ thường nghĩ võ sĩ bị đo sàn ở giây cuối của hiệp sẽ được tiếng chuông cứu. Thực tế, luật mỗi nơi khác nhau. Có uỷ ban quy định tiếng chuông không cứu ai, trọng tài vẫn đếm tiếp dù hiệp đã hết; có nơi chỉ không cứu ở hiệp cuối cùng. Vì thế trước những trận lớn, các bình luận viên chuyên nghiệp thường nhắc lại luật áp dụng cho chính trận đó.
Một vùng xám khác là "dừng sớm". Không có thước đo khách quan nào cho biết lúc nào võ sĩ hết khả năng tự vệ. Trọng tài phải cân giữa hai rủi ro: dừng quá sớm thì cướp mất cơ hội lật ngược của một người còn sức; dừng quá muộn thì người đó có thể chịu chấn thương não không hồi phục. Xu hướng chung trong mấy chục năm gần đây là nghiêng về an toàn, tức chấp nhận bị chê dừng sớm hơn là để xảy ra bi kịch.
Góc nhìn hôm nay: xem lại để hiểu một pha dừng trận
Khi một trận kết thúc bằng TKO gây tranh cãi, cách tốt nhất là xem lại chậm vài giây trước khi trọng tài lao vào và tự hỏi mấy câu:
- Võ sĩ còn tự tay chặn đòn hay chỉ đứng hứng?
- Mắt còn nhìn theo đối thủ không, hay đã lờ đờ nhìn xuống?
- Chân có còn đỡ được người, hay phải dựa vào dây đài hoặc lưới lồng?
- Với MMA dưới sàn: võ sĩ còn cố thoát, xoay hông, ôm chân đối thủ, hay chỉ nằm co lại?
Hầu hết các pha dừng trận "sớm" mà khán giả la ó trông khác hẳn khi xem chậm. Để đọc kỹ hơn, văn bản luật của các tổ chức đai boxing lớn và Luật thống nhất MMA đều nêu rõ cách xử các trường hợp dừng trận vì lỗi; đọc một lần sẽ hiểu vì sao cùng một vết rách mà trận này ra TKO, trận kia ra NC.
Câu hỏi thường gặp
KO và TKO khác nhau thế nào?
KO là khi võ sĩ không đứng dậy trước tiếng đếm 10, hoặc bất tỉnh vì đòn trong MMA. TKO là khi trận bị dừng trước đó, do trọng tài thấy võ sĩ không còn tự vệ, bác sĩ cho dừng vì chấn thương hoặc góc đài xin bỏ cuộc. Cả hai đều là thắng trước giờ.
Ném khăn trắng trong boxing có nghĩa là gì?
Ném khăn là cách góc đài báo xin bỏ cuộc thay cho võ sĩ. Tuỳ quy định từng nơi, khăn có thể được công nhận ngay hoặc chỉ là tín hiệu để trọng tài quyết định dừng. Kết quả thường được ghi là TKO hoặc RTD.
RTD là gì trong hồ sơ võ sĩ?
RTD là viết tắt của "retired", nghĩa là võ sĩ bỏ cuộc giữa hai hiệp, không ra tiếp hiệp sau. Đây là một dạng của technical knock-out và thường được gộp vào nhóm thắng trước giờ.
Vì sao MMA không đếm khi võ sĩ ngã?
Vì trong MMA, đánh tiếp đối thủ đang nằm sàn là hợp lệ, nên không có khoảng dừng để đếm. Trọng tài phải tự quyết định khi nào võ sĩ không còn tự vệ được và dừng trận ngay, thường ghi là KO hoặc TKO.
Trận dừng vì húc đầu vô tình thì tính sao?
Phần lớn luật boxing quy định nếu dừng trước một số hiệp nhất định (thường là bốn) thì không có kết quả hoặc hoà kỹ thuật. Nếu dừng sau mốc đó, kết quả lấy theo điểm giám khảo đã chấm, gọi là technical decision. MMA có quy định tương tự với mốc hai hiệp ở trận ba hiệp.