Đòn cấm trong boxing gồm đánh dưới thắt lưng, đánh vào gáy và sau đầu, đánh vào thận, húc đầu, đánh bằng cùi chỏ, vừa ôm vừa đánh, đánh sau tiếng chuông và đánh người đang ngã. MMA cho phép nhiều đòn hơn hẳn nhưng vẫn cấm húc đầu, chọc mắt, cắn, đánh hạ bộ, đánh vào gáy và cột sống, bẻ ngón tay ngón chân, đá hoặc gối vào đầu người đang nằm sàn. Lỗi bị xử từ nhắc nhở, trừ điểm đến truất quyền thi đấu.
Vì sao có đòn cấm
Mọi luật cấm trên võ đài đều xoay quanh hai lý do. Thứ nhất là an toàn: những vùng như gáy, cột sống, cổ họng, hạ bộ và mắt rất dễ tổn thương vĩnh viễn, và cơ thể không có cách nào tự che chắn chúng trong lúc đấu. Thứ hai là giữ bản chất của môn: boxing là môn đấu bằng nắm tay, nên đòn bằng đầu, khuỷu tay hay vật ngã đều bị loại để môn đấu không biến thành thứ khác.
Hiểu hai lý do đó thì dễ đoán được vì sao một đòn bị cấm. Đòn cấm không phải vì "chơi xấu" theo nghĩa đạo đức, mà vì rủi ro của nó quá lớn so với giá trị thể thao.
Danh sách lỗi thường gặp trong boxing
| Lỗi | Nội dung | Vì sao bị cấm |
|---|---|---|
| Đánh thấp (low blow) | Đòn dưới đường thắt lưng | Hạ bộ và vùng bụng dưới dễ tổn thương nặng |
| Đánh gáy (rabbit punch) | Đòn vào sau đầu, gáy | Nguy cơ chấn thương tuỷ sống, não |
| Đánh thận | Đòn vào lưng vùng thận | Tổn thương nội tạng khó phát hiện ngay |
| Húc đầu | Dùng đầu đập vào đối thủ | Gây rách da, chấn thương mắt, não |
| Ôm và đánh | Giữ đối thủ bằng một tay, đánh bằng tay kia | Đối thủ không thể tự vệ |
| Đánh sau chuông, sau lệnh "Break" | Tung đòn khi trận đã tạm dừng | Đối thủ đã buông phòng thủ theo hiệu lệnh |
| Đánh người đang ngã | Đòn khi một gối hoặc tay đã chạm sàn | Người ngã không thể tự vệ |
| Cùi chỏ, vai, cẳng tay | Đánh bằng bộ phận ngoài mặt găng | Trái bản chất môn, dễ gây rách |
| Đẩy, vật, kẹp cổ | Dùng sức vật đối thủ | Trái bản chất môn |
| Cắn, nhổ, chọc ngón tay | Mọi hành vi ngoài kỹ thuật | Nguy hiểm, phản thể thao |
Boxing cũng có những lỗi "thụ động": cúi đầu quá thấp dưới thắt lưng đối thủ, nằm xuống không bị đánh để câu giờ, cố tình nhổ bảo vệ răng (mouthguard) để được nghỉ. Một trong những thay đổi đáng nhắc về dụng cụ là găng có ngón cái khâu dính vào thân găng, nhằm giảm chấn thương mắt do ngón cái chọc vào.
Danh sách lỗi trong MMA theo Luật thống nhất
Luật thống nhất MMA (Unified Rules) liệt kê hơn ba mươi hành vi phạm luật. Có thể gom thành mấy nhóm:
Nhóm tấn công vùng nguy hiểm
- Húc đầu dưới mọi hình thức.
- Chọc, móc mắt; móc ngón tay vào miệng, mũi, tai (fish hooking).
- Đánh vào hạ bộ.
- Đánh vào gáy, sau đầu và cột sống.
- Đánh vào cổ họng, bóp khí quản.
Nhóm khoá và nắm trái phép
- Bẻ khớp nhỏ: ngón tay, ngón chân.
- Cào, véo, vặn da thịt; nắm tóc; nắm xương đòn.
- Nắm quần hoặc găng của đối thủ.
- Bám vào lưới lồng hoặc dây đài.
- Vật đối thủ cắm đầu hoặc cổ xuống sàn.
Nhóm đánh người đang nằm sàn
- Đá vào đầu người đang nằm sàn.
- Gối vào đầu người đang nằm sàn.
- Giẫm đạp người đang nằm sàn.
Nhóm hành vi phản thể thao
- Cắn, nhổ nước bọt vào đối thủ.
- Thi đấu né tránh, cố tình làm rơi bảo vệ răng.
- Giả vờ chấn thương.
- Ngôn ngữ xúc phạm, tấn công trong lúc nghỉ giữa hiệp hoặc sau tiếng chuông.
- Góc đài can thiệp vào trận.
Định nghĩa "đối thủ đang nằm sàn" được sửa nhiều lần, vì võ sĩ từng lợi dụng chạm một ngón tay xuống sàn để tránh bị gối vào đầu. Các bản sửa của Hiệp hội các Uỷ ban Quyền Anh (ABC) cố gắng vạch rõ lúc nào một người được coi là đang nằm.
Những đòn từng cấm rồi được phép, và ngược lại
Danh sách đòn cấm không đứng yên. Ví dụ nổi tiếng nhất là cùi chỏ "12-6": đòn cùi chỏ bổ thẳng từ trên xuống như kim đồng hồ chỉ 12 giờ về 6 giờ. Đòn này bị cấm trong Luật thống nhất suốt nhiều năm, với lý do được nêu là sợ chấn thương. Trận thua duy nhất trên hồ sơ của Jon Jones trong nhiều năm là trận gặp Matt Hamill tháng 12 năm 2009, bị truất quyền chính vì những cú cùi chỏ 12-6 khi đang áp đảo. Năm 2024, ABC biểu quyết bỏ lệnh cấm này, và các uỷ ban áp dụng dần.
Ngược lại, giải PRIDE ở Nhật thời hoàng kim cho phép đá vào đầu người đang nằm (soccer kick) và giẫm đạp, những đòn bị Luật thống nhất cấm. ONE Championship ở châu Á cho phép gối vào đầu người đang nằm sàn, điều mà Luật thống nhất không cho. Vì vậy khi xem một sự kiện, cần biết nó đang áp dụng luật nào.
Muay Thai và kickboxing
Muay Thai cho phép cùi chỏ, gối và ôm ghì đứng, những thứ boxing cấm. Nhưng húc đầu, cắn, đánh hạ bộ (võ sĩ đeo bảo vệ hạ bộ) và đánh người đang ngã vẫn là lỗi. Nhiều luật kickboxing kiểu K-1 lại cấm cùi chỏ và hạn chế ôm ghì, dù cho phép gối, để trận đấu nhanh và nhiều đòn hơn.
Xử lý lỗi: cảnh cáo, trừ điểm, truất quyền
Trọng tài có ba nấc xử phạt. Với lỗi nhẹ hoặc lần đầu, họ nhắc nhở hoặc cảnh cáo chính thức. Tái phạm hoặc lỗi rõ ràng thì trừ một điểm, giám khảo cùng trừ trên phiếu. Lỗi nghiêm trọng, cố ý, hoặc tái phạm nhiều lần thì truất quyền thi đấu.
Với cú đánh hạ bộ, cả boxing lẫn MMA thường cho võ sĩ bị trúng thời gian hồi phục, phổ biến là tối đa năm phút. Nếu sau thời gian đó võ sĩ không đấu tiếp được, cách tính kết quả phụ thuộc vào lỗi cố ý hay vô tình và đã qua bao nhiêu hiệp.
Một trận được nhắc nhiều khi bàn về lỗi đánh thấp là trận Riddick Bowe gặp Andrew Golota ở Madison Square Garden tháng 7 năm 1996. Golota đang có lợi thế nhưng liên tục đánh dưới thắt lưng, bị trừ điểm nhiều lần, và cuối cùng bị truất quyền ở hiệp 7. Sau đó trên khán đài nổ ra hỗn loạn. Trận đấu thành ví dụ kinh điển rằng lỗi lặp lại có thể làm mất trắng một trận đang thắng.
Lỗi cố ý và lỗi vô tình
Phần khó nhất với trọng tài không phải nhận ra lỗi, mà là phán đoán ý định. Hai võ sĩ cùng lao vào, đầu va nhau, một người rách cung mày: đó là va chạm vô tình hay một người cố cúi đầu húc? Một cú đá trúng hạ bộ vì đối thủ đổi tư thế đúng lúc, có phải lỗi của người đá không?
Ranh giới này quan trọng vì nó quyết định kết quả trận. Lỗi cố ý gây chấn thương thường dẫn tới truất quyền. Lỗi vô tình dẫn tới trận không kết quả hoặc xử theo điểm, tuỳ thời điểm. Một quyết định trong vài giây của trọng tài có thể đổi một trận thua thành không kết quả, hoặc ngược lại.
Góc nhìn hôm nay: đọc lỗi khi xem trận
Người xem có thể học được nhiều khi để ý đến lỗi:
- Nhìn tay võ sĩ khi hai người ôm nhau. Phần lớn lỗi đánh gáy, đánh thận xảy ra ở đó.
- Để ý những lần trọng tài nhắc nhở bằng lời. Lần nhắc thứ hai thường là dấu hiệu sắp trừ điểm.
- Với MMA, xem tay võ sĩ có lén nắm lưới khi bị vật không. Nhiều trận thay đổi cục diện chỉ vì vài giây bám lưới.
- Trước sự kiện, đọc xem sự kiện dùng luật nào. Cùng một cú gối có thể hợp lệ ở giải này và là lỗi ở giải khác.
Văn bản Luật thống nhất MMA và quy định của các tổ chức đai boxing được đăng công khai. Đọc danh sách lỗi một lần, rồi xem lại một trận cũ có tranh cãi, sẽ thấy trọng tài làm việc trong một khoảng thời gian ngắn đến mức nào.
Câu hỏi thường gặp
Đòn nào bị cấm trong boxing?
Boxing cấm đánh dưới thắt lưng, đánh vào gáy và sau đầu, đánh thận, húc đầu, đánh bằng cùi chỏ hay vai, vừa ôm vừa đánh, đánh sau chuông hoặc sau lệnh tách, và đánh người đang ngã. Cắn, vật ngã, đẩy cũng là lỗi. Chỉ được đánh bằng mặt trước của găng vào phần trước và hai bên cơ thể từ thắt lưng trở lên.
Rabbit punch là gì?
Rabbit punch là cú đánh vào gáy hoặc sau đầu đối thủ. Đòn này bị cấm trong boxing và cả MMA vì có nguy cơ gây chấn thương tuỷ sống và não. Lỗi này hay xảy ra khi hai võ sĩ ôm nhau.
Cùi chỏ 12-6 là gì và có còn bị cấm không?
Đó là cú cùi chỏ bổ thẳng từ trên xuống, đi theo hướng kim đồng hồ từ 12 giờ về 6 giờ. Đòn này từng bị cấm trong Luật thống nhất MMA nhiều năm. Năm 2024, Hiệp hội các Uỷ ban Quyền Anh biểu quyết bỏ lệnh cấm, các uỷ ban áp dụng dần.
Bị đánh hạ bộ trong MMA được nghỉ bao lâu?
Theo Luật thống nhất, võ sĩ bị đánh trúng hạ bộ thường được tối đa năm phút để hồi phục. Boxing ở nhiều nơi cũng cho mức tương tự. Nếu không đấu tiếp được, kết quả phụ thuộc vào lỗi cố ý hay vô tình.
Vì sao Jon Jones từng thua Matt Hamill?
Jon Jones bị truất quyền thi đấu tháng 12 năm 2009 vì dùng cùi chỏ 12-6, một đòn bị Luật thống nhất cấm vào thời điểm đó, khi đang áp đảo Hamill. Đó là trận thua duy nhất trên hồ sơ của anh trong nhiều năm, và hay được dẫn ra khi bàn về việc bỏ lệnh cấm đòn này.