Thế vận hội hiện đại có năm môn thể thao đối kháng tranh huy chương thường xuyên: vật, boxing, judo, taekwondo và đấu kiếm. Vật và đấu kiếm có mặt từ kỳ đầu tiên năm 1896 ở Athens, boxing từ năm 1904, judo từ 1964 và taekwondo từ 2000. Karate chỉ xuất hiện một lần ở Tokyo 2020, còn MMA, Muay Thai hay kickboxing chưa bao giờ là môn tranh huy chương Olympic.
Bảng tổng quan các môn đối kháng ở Thế vận hội
| Môn | Lần đầu tranh huy chương | Ghi chú |
|---|---|---|
| Vật Hy Lạp – La Mã | 1896, Athens | Chỉ dùng thân trên, cấm ôm chân |
| Đấu kiếm | 1896, Athens | Một trong số ít môn có mặt ở mọi kỳ Thế vận hội hiện đại |
| Vật tự do | 1904, St. Louis | Nữ từ năm 2004 |
| Boxing | 1904, St. Louis | Vắng mặt năm 1912; nữ từ năm 2012 |
| Judo | 1964, Tokyo | Vắng năm 1968, trở lại từ 1972; nữ từ 1992 |
| Taekwondo | 2000, Sydney | Môn biểu diễn năm 1988 và 1992 |
| Karate | 2020, Tokyo (tổ chức năm 2021) | Không có ở Paris 2024 |
Vật: môn đối kháng lâu đời nhất
Khi Pierre de Coubertin khôi phục Thế vận hội năm 1896, vật là sợi dây nối trực tiếp với Olympia cổ đại. Kỳ Athens 1896 chỉ có một nội dung vật Hy Lạp – La Mã không chia hạng cân. Người thắng là Carl Schuhmann, vận động viên Đức, người cũng giành huy chương ở thể dục dụng cụ.
Tên gọi "Hy Lạp – La Mã" là sản phẩm của thế kỷ 19, không phải tên cổ. Người Pháp phát triển kiểu vật này và đặt tên để gợi liên tưởng tới thời cổ điển, dù luật của nó khác xa vật Hy Lạp xưa.
Ở Thế vận hội Stockholm 1912, trận bán kết hạng trung giữa Martin Klein (đại diện Đế quốc Nga, người Estonia) và Alfred Asikainen (Phần Lan) kéo dài khoảng 11 tiếng. Klein thắng nhưng kiệt sức đến mức không thể đấu chung kết. Trận này thường được nhắc tới như lý do vật phải có giới hạn thời gian.
Boxing: từ St. Louis đến cuộc khủng hoảng quản lý
Boxing có mặt lần đầu ở St. Louis 1904, khi toàn bộ võ sĩ đều là người Mỹ. Năm 1912 ở Stockholm, boxing vắng mặt vì luật Thuỵ Điển khi đó cấm quyền anh. Từ năm 1920, boxing có mặt liên tục.
Boxing Olympic là nơi khởi đầu của nhiều huyền thoại chuyên nghiệp: Cassius Clay (sau là Muhammad Ali) vô địch hạng dưới nặng năm 1960 ở Rome; George Foreman vô địch hạng nặng năm 1968; Oscar De La Hoya năm 1992. Ở chiều ngược lại, Cuba là cường quốc boxing nghiệp dư lớn nhất nhờ những võ sĩ như Teófilo Stevenson và Félix Savón, mỗi người ba huy chương vàng hạng nặng, nhưng họ không chuyển sang chuyên nghiệp.
Những thay đổi lớn về luật trong thời gian gần đây:
- Bỏ mũ bảo hộ cho nam từ Thế vận hội Rio 2016; nữ vẫn đội mũ.
- Chuyển sang chấm điểm theo hệ 10 điểm giống boxing chuyên nghiệp, thay cho hệ thống máy đếm cú đấm trước đây.
- Boxing nữ ra mắt từ London 2012 với ba hạng, tăng dần ở các kỳ sau.
Boxing cũng là môn có nhiều tranh cãi về chấm điểm nhất ở Thế vận hội. Trận chung kết hạng 71 kg năm 1988 ở Seoul, khi Roy Jones Jr. của Mỹ thua điểm võ sĩ chủ nhà Park Si-hun dù áp đảo cả trận, là ví dụ nổi tiếng. Những điều tra sau đó cho thấy các giám khảo từng được quan chức nước chủ nhà chiêu đãi, nhưng kết quả không bao giờ bị đảo ngược. Tính tới năm 2025, Uỷ ban Olympic quốc tế (IOC) đã chấm dứt công nhận liên đoàn quản lý boxing cũ và tự tổ chức nội dung boxing ở Tokyo 2020 và Paris 2024; liên đoàn mới World Boxing được IOC công nhận để boxing có mặt ở Los Angeles 2028.
Judo: châu Á bước vào Thế vận hội
Judo là môn võ châu Á đầu tiên vào Thế vận hội, ở chính kỳ Tokyo 1964. Nhật Bản kỳ vọng thắng tất cả, và thắng ba trong bốn hạng. Hạng mở rộng, hạng danh giá nhất, lại thuộc về võ sĩ Hà Lan Anton Geesink, người đánh bại Kaminaga Akio trong trận chung kết trước khán giả Nhật. Kết quả đó gây chấn động ở Nhật nhưng lại giúp judo trở thành môn thể thao thế giới thật sự, chứ không chỉ là võ của một nước.
Judo thay đổi nhiều để hợp với truyền hình: võ phục màu xanh lam cho một trong hai võ sĩ (dùng chính thức từ cuối thập niên 1990), từng có giai đoạn cấm ôm chân trực tiếp, đơn giản hoá cách tính điểm. Từ Tokyo 2020 có thêm nội dung đồng đội nam nữ phối hợp.
Taekwondo và Việt Nam
Taekwondo là môn biểu diễn năm 1988 ở Seoul và 1992 ở Barcelona, rồi thành môn tranh huy chương từ Sydney 2000. Môn này áp dụng giáp điện tử có cảm biến để chấm điểm đòn đá trúng, nhằm giảm tranh cãi về giám khảo.
Với Việt Nam, taekwondo có ý nghĩa đặc biệt. Tại Sydney 2000, Trần Hiếu Ngân giành huy chương bạc hạng 57 kg nữ, tấm huy chương Thế vận hội đầu tiên trong lịch sử thể thao Việt Nam. Đối kháng nói chung là thế mạnh của thể thao Việt Nam ở các đại hội khu vực, với nhiều huy chương từ taekwondo, karate, vovinam, pencak silat và wushu tại Đại hội Thể thao Đông Nam Á.
Những môn đang gõ cửa
- Karate: có mặt ở Tokyo 2020 nhờ quyền của nước chủ nhà được đề xuất môn bổ sung, nhưng không được giữ lại cho Paris 2024 và Los Angeles 2028.
- Muay Thai và kickboxing: liên đoàn quốc tế của hai môn đã được IOC công nhận, bước đầu tiên để có thể xin vào chương trình thi đấu. Muay Thai đã có mặt ở một số đại hội thể thao châu lục và Đại hội Thể thao Thế giới.
- Sambo, wushu, jiu-jitsu: đều thi đấu ở các đại hội châu lục hoặc Đại hội Thể thao Thế giới, nhưng chưa vào Thế vận hội.
- MMA: chưa có liên đoàn nào được IOC công nhận. Ngoài chuyện tổ chức, câu hỏi về mức độ an toàn khi cho đánh người nằm dưới sàn khiến MMA khó vào Thế vận hội trong tương lai gần.
Vì sao đối kháng ở Olympic khác đối kháng chuyên nghiệp
Thế vận hội chuộng sự an toàn và tính đo đếm được. Trận ngắn hơn, có mũ bảo hộ ở một số môn, chấm điểm theo đòn trúng hơn là theo sát thương. Võ sĩ có thể phải đấu nhiều trận trong vài ngày để giành huy chương. Ở chuyên nghiệp, một trận lớn có thể được chuẩn bị nhiều tháng, kéo dài tới 12 hiệp, và sức nặng cú đấm có vị trí lớn hơn trong cách chấm.
Vì vậy, không ít nhà vô địch Thế vận hội không thành công ở chuyên nghiệp, và ngược lại. Hai con đường đòi hỏi những phẩm chất khác nhau.
Góc nhìn hôm nay: theo dõi đối kháng Olympic thế nào
Các trận đấu Thế vận hội cũ được Uỷ ban Olympic quốc tế đăng trên kênh chính thức, là nguồn tốt để xem lại những trận như chung kết judo hạng mở rộng 1964 hay chung kết boxing 1988. Trang web của từng liên đoàn quốc tế (United World Wrestling, Liên đoàn Judo quốc tế, World Taekwondo) công bố luật mới nhất và lịch các giải vòng loại.
Khi xem, để ý cách chấm điểm khác nhau giữa các môn: ở judo một đòn ippon kết thúc trận ngay, ở taekwondo đòn đá xoay vào đầu được nhiều điểm hơn đòn đá thẳng vào thân, ở vật những đòn quật biên độ lớn được điểm cao nhất. Hiểu luật là cách nhanh nhất để thấy một trận đấu tưởng chừng hỗn loạn thật ra có cấu trúc rất rõ.
Câu hỏi thường gặp
Những môn võ nào có ở Thế vận hội?
Các môn đối kháng tranh huy chương thường xuyên ở Thế vận hội là vật (Hy Lạp – La Mã và tự do), boxing, judo, taekwondo và đấu kiếm. Karate chỉ có mặt một lần ở Tokyo 2020. MMA, Muay Thai và kickboxing chưa phải môn Olympic.
Boxing có ở Thế vận hội từ năm nào?
Boxing có mặt lần đầu ở Thế vận hội St. Louis năm 1904. Môn này vắng mặt năm 1912 vì luật Thuỵ Điển cấm quyền anh, và có mặt liên tục từ năm 1920. Boxing nữ được đưa vào từ năm 2012.
Vì sao MMA không có ở Thế vận hội?
MMA chưa có liên đoàn quốc tế nào được IOC công nhận, điều kiện đầu tiên để một môn vào Thế vận hội. Ngoài ra, việc cho phép đánh đối thủ đang nằm dưới sàn đặt ra câu hỏi về an toàn mà các môn Olympic khác không có.
Huy chương Olympic đầu tiên của Việt Nam là môn gì?
Đó là huy chương bạc taekwondo của Trần Hiếu Ngân, hạng 57 kg nữ, tại Thế vận hội Sydney năm 2000. Đây là tấm huy chương Thế vận hội đầu tiên trong lịch sử thể thao Việt Nam.
Judo vào Thế vận hội từ khi nào?
Judo là môn tranh huy chương từ Thế vận hội Tokyo 1964, vắng mặt năm 1968 và trở lại liên tục từ năm 1972. Judo nữ được đưa vào từ năm 1992 ở Barcelona.