Tập thể thao đối kháng an toàn cho người chơi phong trào xoay quanh bốn việc: khám sức khoẻ trước khi bắt đầu, chọn phòng tập có huấn luyện viên đủ chuyên môn và quy định đối luyện rõ ràng, dùng đúng đồ bảo hộ, và biết dừng khi có dấu hiệu chấn thương đầu. Phần lớn chấn thương nặng ở người tập nghiệp dư không đến từ thi đấu mà từ những buổi đối luyện quá tay. Bài này không hướng dẫn kỹ thuật, chỉ nói về những gì giúp bạn tập lâu dài mà không phải trả giá bằng sức khoẻ.
Trước khi bước vào phòng tập
Quyền anh, Muay Thai, kickboxing, MMA hay vật đều là những môn đòi hỏi tim mạch và cơ xương khớp làm việc rất nặng. Với người trưởng thành ít vận động, nhất là trên 35 tuổi, một lần khám tổng quát trước khi bắt đầu là đáng làm. Những tình trạng nên hỏi ý kiến bác sĩ trước:
- Bệnh tim, tăng huyết áp, từng ngất khi gắng sức, hoặc trong gia đình có người đột tử sớm.
- Từng bị chấn thương đầu, chấn động não, động kinh.
- Cận thị nặng, từng phẫu thuật mắt, có bệnh võng mạc — va đập vào đầu có thể làm tăng nguy cơ bong võng mạc.
- Đang dùng thuốc chống đông máu: chảy máu, bầm tím có thể nặng hơn nhiều.
- Đang mang thai: các tổ chức y tế thể thao đều khuyên tránh mọi môn có va chạm.
Chọn phòng tập: những câu nên hỏi
Phòng tập tốt không phải phòng có nhiều võ sĩ thi đấu nhất, mà là phòng giữ được người tập lành lặn qua nhiều năm. Một vài câu hỏi giúp phân biệt:
- Huấn luyện viên là ai, được đào tạo ở đâu? Có chứng chỉ của liên đoàn, có kinh nghiệm dạy người mới hay chỉ từng thi đấu?
- Bao lâu thì người mới được đối luyện? Phòng tập cẩn thận thường cho người mới tập kỹ thuật, thể lực, đánh đích vài tháng trước khi đối luyện có va chạm.
- Có quy định cường độ đối luyện không? Ví dụ phân biệt đối luyện kỹ thuật nhẹ tay với đối luyện mạnh, ai được ghép với ai.
- Sàn, thảm, võ đài có sạch không? Có lau khử khuẩn hằng ngày không?
- Có người biết sơ cứu, có túi sơ cứu, có số cấp cứu không?
Một dấu hiệu đáng lo là phòng tập coi việc người mới "chịu đòn" là cách thử lòng, hoặc ghép người mới đối luyện với người nặng hơn nhiều cân, nhiều kinh nghiệm hơn mà không kiểm soát.
Đồ bảo hộ cơ bản
| Đồ bảo hộ | Bảo vệ gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Băng tay | Xương bàn tay, cổ tay | Quấn mỗi lần đánh bao, đánh đích, đối luyện; giặt thường xuyên |
| Găng tay | Tay người đánh, giảm rách da người bị đánh | Găng đối luyện thường 14–16 ounce, nặng hơn găng thi đấu; găng cũ xẹp đệm nên thay |
| Bảo vệ răng | Răng, môi, hàm | Loại định hình theo răng vừa vặn tốt hơn loại để nguyên; bắt buộc khi đối luyện |
| Mũ bảo hộ | Vết rách, sưng mắt, gãy mũi | Không ngăn được chấn động não — không phải lý do để đánh mạnh hơn |
| Bảo vệ hạ bộ | Vùng hạ bộ | Cần trong các môn có đòn chân, gối |
| Bảo vệ ống quyển | Ống chân, mu bàn chân | Dùng trong đối luyện Muay Thai, kickboxing, MMA |
| Bảo vệ ngực (nữ) | Vùng ngực | Nhiều giải nghiệp dư nữ quy định bắt buộc |
Đồ bảo hộ dùng chung giữa nhiều người là nguồn lây nấm da và vi khuẩn. Tốt nhất mỗi người có găng, băng tay, bảo vệ răng của riêng mình.
Đối luyện: nơi rủi ro tập trung nhiều nhất
Đối luyện là phần thú vị nhất, cũng là phần làm nhiều người bị thương nhất. Một trận đấu có thể chỉ vài lần trong năm, nhưng đối luyện mỗi tuần. Các nghiên cứu về chấn thương não ở võ sĩ đều nhấn mạnh rằng tổng số cú đánh vào đầu theo thời gian mới là điều cần giảm, kể cả những cú không gây triệu chứng.
Những nguyên tắc mà nhiều phòng tập có trách nhiệm áp dụng:
- Phần lớn đối luyện là nhẹ tay, mục đích là luyện phản xạ, khoảng cách, không phải để thắng.
- Đối luyện mạnh, nếu có, chỉ dành cho người chuẩn bị thi đấu, có giám sát, và không quá thường xuyên.
- Ghép cặp tương đương về cân nặng và trình độ; người giỏi hơn có trách nhiệm điều chỉnh lực.
- Huấn luyện viên có quyền dừng bất cứ lúc nào, và người tập có quyền xin dừng mà không bị chê cười.
- Không đối luyện khi đang đau đầu, ốm, thiếu ngủ nặng hay vừa bị chấn động.
Nhận ra chấn động não và biết dừng
Người tập phong trào thường không có bác sĩ bên cạnh, nên tự nhận biết là việc quan trọng. Dấu hiệu nghi chấn động sau khi trúng đòn vào đầu: choáng, chóng mặt, nhìn mờ hoặc nhìn đôi, buồn nôn, đau đầu, khó tập trung, quên chuyện vừa xảy ra, thấy "lạ lạ" không giải thích được.
Nguyên tắc chung theo hướng dẫn y khoa về chấn động não trong thể thao: nghi ngờ là dừng ngay, không quay lại tập trong ngày. Chỉ tập lại theo từng bước khi đã hết triệu chứng, bắt đầu từ vận động nhẹ không va chạm. Đi cấp cứu ngay nếu đau đầu tăng dần, nôn nhiều, lơ mơ, co giật, yếu tay chân hay nói khó.
Những rủi ro ít được nói đến
Bệnh da
Thảm tập, găng chung, mồ hôi và tiếp xúc da kề da là môi trường thuận lợi cho nấm da, chốc lở, nhiễm tụ cầu, và virus herpes ở người tập vật. Tắm ngay sau buổi tập, giặt đồ sau mỗi lần dùng, không tập khi có vết thương hở hay mảng da lạ, và báo huấn luyện viên khi nghi nhiễm trùng da — những thói quen đơn giản ngăn được cả một đợt lây trong phòng tập.
Nóng và mất nước
Nhiều phòng tập ở Việt Nam nóng và ẩm. Tập nặng mà không uống đủ nước dễ dẫn tới chuột rút, choáng, kiệt sức vì nóng. Mặc đồ kín để "ra mồ hôi giảm cân" là thói quen nguy hiểm, không đốt thêm mỡ mà chỉ tăng nguy cơ say nóng.
Ép cân cho giải phong trào
Một số người tập lâu năm tham gia giải nghiệp dư và bắt chước võ sĩ chuyên nghiệp ép cân. Rủi ro cho tim, thận thì như nhau, trong khi không có đội ngũ y tế nào đi kèm. Thi đấu ở hạng gần cân nặng thật là lựa chọn khôn ngoan.
Trẻ em và thiếu niên
Não và xương của trẻ còn đang phát triển. Nhiều liên đoàn và tổ chức y tế khuyến cáo trẻ nên tập kỹ thuật, thể lực, và nếu thi đấu thì theo thể thức hạn chế va chạm vào đầu, có đồ bảo hộ đầy đủ. Cha mẹ nên hỏi kỹ phòng tập về chuyện này.
Võ trên sàn tập, không phải ngoài đường
Tinh thần của thể thao đối kháng là cạnh tranh có luật, có trọng tài, có sự đồng thuận của cả hai bên. Ra khỏi sàn tập, những gì đã học không phải để giải quyết va chạm cá nhân. Gây thương tích cho người khác bị pháp luật xử lý, và người có tập luyện còn có thể bị đánh giá nặng hơn vì gây ra hậu quả lớn hơn. Một người tập võ lâu năm thường là người tránh xung đột giỏi nhất.
Góc nhìn hôm nay
Phong trào thể thao đối kháng ở Việt Nam phát triển nhanh, từ phòng tập quyền anh, Muay Thai ở các thành phố lớn đến giải nghiệp dư cho dân văn phòng. Điều đó tốt, miễn là người tập hiểu đây là môn thể thao có rủi ro thật. Tập lâu dài, đều đặn và lành lặn đem lại nhiều hơn là vài buổi đối luyện "cháy" rồi nghỉ vì chấn thương.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các tài liệu về chấn động não trong thể thao của Concussion in Sport Group, các khuyến cáo an toàn cho thiếu niên chơi thể thao đối kháng của các hội nhi khoa, và quy định về đồ bảo hộ của liên đoàn quản lý môn mình tập.
Câu hỏi thường gặp
Người mới tập quyền anh bao lâu thì nên đối luyện?
Không có con số chung, nhưng nhiều phòng tập cẩn thận cho người mới tập kỹ thuật, thể lực và đánh đích vài tháng trước khi đối luyện có va chạm. Buổi đối luyện đầu tiên nên nhẹ tay, có huấn luyện viên giám sát và ghép với người tương đương.
Tập võ đối kháng cần mua những đồ bảo hộ gì?
Tối thiểu gồm băng tay, găng tay và bảo vệ răng. Khi đối luyện thường cần thêm mũ bảo hộ, bảo vệ hạ bộ, và với các môn có đòn chân là bảo vệ ống quyển. Mỗi người nên có đồ riêng để tránh lây bệnh da.
Đội mũ bảo hộ có tránh được chấn động não không?
Không hoàn toàn. Mũ bảo hộ giảm rách da, sưng mắt, gãy mũi, nhưng không ngăn được não xoay trong sọ, nguyên nhân chính gây chấn động. Vì vậy vẫn cần đối luyện nhẹ tay và hạn chế số cú trúng đầu.
Người cận thị có tập quyền anh được không?
Nhiều người cận vẫn tập, nhưng người cận nặng, từng phẫu thuật mắt hoặc có bệnh võng mạc nên khám mắt trước, vì va đập vào đầu có thể làm tăng nguy cơ bong võng mạc. Bác sĩ nhãn khoa là người tư vấn phù hợp nhất.
Trúng đòn vào đầu khi tập thì khi nào phải đi viện?
Đi cấp cứu ngay nếu đau đầu tăng dần, nôn nhiều, lơ mơ, co giật, yếu tay chân, nói khó hoặc hai đồng tử không đều. Với triệu chứng nhẹ như choáng, nhức đầu, cũng nên dừng tập ngay và chỉ quay lại khi đã hết hẳn.