Kurash, sambo và judo là ba môn vật mặc áo đến từ ba nền văn hoá: kurash của Uzbekistan, sambo của Liên Xô cũ và judo của Nhật Bản. Ở Việt Nam, judo có lịch sử lâu nhất và là môn Olympic; kurash và sambo phát triển mạnh trong khoảng mười lăm năm gần đây nhờ các kỳ Đại hội thể thao châu Á và SEA Games. Cả ba hợp với vận động viên Việt vì cùng chung nền tảng ghì, quật mà người Việt quen từ vật dân tộc.
Ba môn vật mặc áo: giống và khác nhau ở đâu
Điểm chung của ba môn: võ sĩ mặc áo có thể nắm được, mục tiêu chính là quật ngã đối phương. Khác biệt nằm ở chỗ được nắm vào đâu, có được đấu dưới sàn không, và tính điểm thế nào.
| Yếu tố | Judo | Kurash | Sambo thể thao |
|---|---|---|---|
| Gốc | Nhật Bản, Kano Jigoro lập Kodokan năm 1882 | Vật cổ truyền Trung Á, luật hiện đại định hình ở Uzbekistan thập niên 1990 | Liên Xô, được công nhận khoảng năm 1938 |
| Trang phục | Judogi trắng hoặc xanh, đai | Áo xanh hoặc xanh lá, quần trắng, đai | Áo kurtka đỏ hoặc xanh, quần đùi, giày |
| Đấu dưới sàn | Có: đè, khoá, siết | Không, chỉ đấu đứng | Có: khoá chân, khoá tay, đè |
| Nắm chân | Không được nắm chân trực tiếp (luật hiện hành) | Không được nắm dưới thắt lưng | Được |
| Thắng tuyệt đối | Ippon | Halol (halal) | Quật đối phương ngửa lưng mà mình vẫn đứng, hoặc khoá đối phương xin thua |
Nhìn bảng sẽ thấy vì sao một vận động viên giỏi vật thường thử sức được ở cả ba môn, nhưng hiếm ai đứng đầu cả ba cùng lúc. Một thói quen nắm chân quen tay ở sambo có thể khiến võ sĩ bị phạt khi chuyển sang judo.
Judo: môn lâu đời nhất ở Việt Nam
Judo có mặt ở Việt Nam từ giữa thế kỷ 20, gắn với người Nhật và người Pháp. Tên Hán Việt là "nhu đạo", nghĩa là con đường mềm dẻo, phản ánh tư tưởng của Kano Jigoro: dùng sức đối phương để thắng đối phương.
Judo là môn Olympic từ năm 1964 ở Tokyo cho nam, judo nữ chính thức từ năm 1992 ở Barcelona. Cách tính điểm đã thay đổi nhiều: hiện chỉ còn ippon (thắng tuyệt đối) và waza-ari (nửa điểm, hai waza-ari bằng một ippon); mức yuko đã bị bỏ từ năm 2017.
Ở Việt Nam, judo là môn có thế mạnh ở khu vực Đông Nam Á, thường đóng góp nhiều huy chương ở SEA Games. Văn Ngọc Tú là một trong những võ sĩ judo Việt Nam được biết đến rộng rãi, từng thi đấu ở Olympic London 2012. Lên tầm châu Á và thế giới, judo Việt Nam vẫn phải cạnh tranh rất khó với Nhật, Hàn, Mông Cổ, Kazakhstan.
Kurash: môn vật đứng của Trung Á
Kurash là tên gọi chung của vật cổ truyền ở Uzbekistan và nhiều vùng Trung Á, có lịch sử hàng nghìn năm trong văn hoá của các dân tộc gốc Turk. Phiên bản thể thao hiện đại được hệ thống hoá vào thập niên 1990, và Hiệp hội Kurash quốc tế ra đời năm 1998.
Kurash dễ xem với người mới vì rất gọn: chỉ đấu đứng, không có phần dưới sàn, chỉ được nắm từ thắt lưng trở lên. Ba mức điểm từ cao đến thấp là halol, còn viết halal (thắng tuyệt đối), yonbosh và chala. Vì không có đấu dưới sàn, trận đấu dồn hết vào các pha quật, nhanh và dứt khoát.
Kurash có trong chương trình Đại hội Thể thao châu Á 2018 tại Indonesia. Việt Nam tham gia và có huy chương ở môn này ngay trong lần đầu. Kurash cũng có ở SEA Games 31 năm 2022 tại Việt Nam, nơi đội chủ nhà thi đấu thành công. Nhiều vận động viên kurash Việt Nam xuất phát từ judo hoặc vật, chuyển sang vì luật gần gũi.
Sambo: môn vật của Liên Xô
Sambo là viết tắt tiếng Nga của cụm "tự vệ không vũ khí". Môn này được xây dựng ở Liên Xô trong thập niên 1920–1930, tổng hợp từ judo, các lối vật dân tộc của nhiều nước cộng hoà và kỹ thuật tự vệ quân sự, được công nhận là môn thể thao khoảng năm 1938.
Sambo có hai nhánh chính:
- Sambo thể thao: gần với judo nhưng cho nắm chân, cho khoá chân, không cho siết cổ.
- Sambo chiến đấu: cho cả đòn đánh, gần với võ tổng hợp. Nhiều võ sĩ MMA nổi tiếng thế giới xuất thân từ nhánh này.
Ở Việt Nam, sambo là môn còn mới, phong trào phát triển từ cuối thập niên 2010, chủ yếu dựa trên lực lượng vận động viên judo và vật chuyển sang. Đội sambo Việt Nam đã tham dự các giải châu Á và có huy chương ở một số giải khu vực.
Vì sao người Việt hợp với các môn vật mặc áo
Có mấy lý do hay được giới chuyên môn nhắc đến:
- Nền tảng vật dân tộc: nhiều tỉnh có lò vật, trẻ em quen với ghì, quật, giữ thăng bằng từ nhỏ.
- Hạng cân nhẹ: các môn này chia nhiều hạng cân, vận động viên Việt có cơ hội tốt ở các hạng nhẹ và trung bình.
- Chuyển môn linh hoạt: một vận động viên có thể tập judo, rồi thi thêm kurash hay sambo khi có giải. Các đội tuyển tỉnh thường dùng chung lực lượng.
- Đầu tư theo đại hội: khi một môn được đưa vào Asian Games hoặc SEA Games, ngành thể thao tập trung đầu tư, và phong trào lớn lên nhanh.
Điểm yếu cũng rõ: khi môn nào rời khỏi chương trình đại hội, đầu tư dễ giảm theo. Kurash và sambo vì thế phụ thuộc nhiều vào việc có được giữ trong các kỳ đại hội tới hay không.
Xem trận vật mặc áo: nhìn vào đâu
Người mới xem judo, kurash hay sambo thường thấy hai người kéo áo nhau rất lâu rồi bất ngờ có người ngã. Muốn đọc trận, để ý mấy điều:
- Cuộc tranh tay nắm: ai nắm được chỗ mình muốn trước là người có lợi. Phần lớn thời gian trận đấu là cuộc tranh này.
- Trọng tâm: một pha quật thành công thường bắt đầu bằng việc phá thăng bằng đối phương một nhịp trước đó.
- Phạt thụ động: cả ba môn đều phạt người né tránh, không chủ động tấn công.
- Chuyển xuống sàn: ở judo và sambo, pha quật chưa trọn điểm có thể chuyển thành đè hoặc khoá; ở kurash thì trọng tài dừng ngay.
Góc nhìn hôm nay: theo dõi và tìm hiểu
Muốn xem các môn này thi đấu thật ở Việt Nam, theo dõi giải vô địch quốc gia của từng môn và Đại hội Thể dục thể thao toàn quốc. Trên thế giới, giải judo của Liên đoàn Judo quốc tế (IJF) được phát trực tuyến đầy đủ, có cả phần chiếu chậm từng pha quật, rất hợp để học cách xem. Muốn hiểu triết lý judo, nên đọc các tài liệu về Kano Jigoro và Kodokan. Ai muốn tập thì tìm câu lạc bộ có huấn luyện viên được liên đoàn công nhận, có thảm đạt chuẩn.
Câu hỏi thường gặp
Kurash là môn gì?
Kurash là môn vật đứng cổ truyền của Uzbekistan và Trung Á, có phiên bản thể thao hiện đại từ thập niên 1990. Võ sĩ mặc áo, chỉ được nắm từ thắt lưng trở lên và không đấu dưới sàn. Kurash có ở Asian Games 2018 và SEA Games 31 năm 2022.
Sambo khác judo thế nào?
Sambo thể thao cho phép nắm chân và khoá chân, điều judo hiện cấm. Sambo có gốc Liên Xô, judo có gốc Nhật Bản. Ngoài ra sambo còn nhánh sambo chiến đấu có cả đòn đánh, gần với võ tổng hợp.
Judo vào Olympic từ năm nào?
Judo nam vào Olympic từ kỳ Tokyo 1964, judo nữ chính thức từ kỳ Barcelona 1992. Đây là môn võ châu Á đầu tiên có mặt ở Olympic. Cách tính điểm hiện chỉ còn ippon và waza-ari.
Việt Nam có giỏi kurash không?
Việt Nam tham gia kurash từ Asian Games 2018 và có huy chương ngay lần đầu, rồi thi đấu thành công ở SEA Games 31 trên sân nhà. Nhiều vận động viên kurash xuất thân từ judo và vật. Tuy vậy kurash vẫn là môn mới, phong trào phụ thuộc nhiều vào các kỳ đại hội.
Vì sao võ sĩ judo hay chuyển sang kurash?
Vì hai môn đều là vật mặc áo, chung nhiều kỹ thuật quật. Kurash chỉ đấu đứng nên phần quật của judo được dùng trực tiếp. Võ sĩ chỉ phải bỏ thói quen đấu dưới sàn và làm quen với luật nắm của kurash.