Kiểm tra doping trong boxing và MMA: ai kiểm, kiểm gì, phạt thế nào

Kiểm tra doping trong boxing và MMA do nhiều bên cùng làm: uỷ ban thể thao nơi tổ chức trận lấy mẫu quanh ngày thi đấu, các chương trình độc lập như VADA kiểm tra ngoài thi đấu, và ở boxing Olympic là hệ thống theo Bộ luật Chống doping Thế giới (WADA). Mẫu nước tiểu và máu được tìm steroid, chất kích thích, EPO, thuốc lợi tiểu và nhiều nhóm khác. Vi phạm có thể bị treo giò, phạt tiền, và kết quả trận bị đổi thành không kết quả.

Vì sao doping ở môn đối kháng nguy hiểm hơn

Ở môn chạy hay bơi, doping là gian lận với đối thủ và với khán giả. Ở boxing và MMA, nó còn là mối nguy cho thân thể người đứng đối diện. Một võ sĩ dùng chất tăng sức mạnh hay sức bền sẽ ra đòn nặng hơn, hồi phục nhanh hơn giữa các hiệp, và có thể gây chấn thương mà đối thủ không thể lường trước khi nhận trận.

Cũng vì vậy, các tranh cãi doping trong thể thao đối kháng thường gay gắt hơn: người thua trận không chỉ mất chiến thắng, mà có khi mất cả sức khoẻ.

Ai kiểm tra: một hệ thống nhiều tầng

Không giống bơi hay điền kinh với một chuỗi quản lý thống nhất từ WADA xuống, boxing và MMA chuyên nghiệp có cơ cấu rời rạc. Mỗi trận có thể chịu nhiều tầng kiểm tra khác nhau.

Một võ sĩ UFC thi đấu ở Las Vegas, chẳng hạn, có thể chịu kiểm tra của cả chương trình của UFC lẫn Uỷ ban Thể thao bang Nevada. Hai bên có thể đưa ra mức phạt riêng cho cùng một vi phạm.

Kiểm tra những gì

Danh sách cấm của WADA là chuẩn tham chiếu mà phần lớn các chương trình dùng, dù mỗi nơi có thể điều chỉnh. Các nhóm chất thường gặp trong thể thao đối kháng:

• Steroid đồng hoá: tăng khối cơ, sức mạnh, khả năng tập nặng. Đây là nhóm bị phát hiện nhiều nhất.
• EPO và các chất tăng hồng cầu: tăng khả năng vận chuyển oxy, giúp sức bền qua nhiều hiệp.
• Hormone tăng trưởng và các chất liên quan.
• Thuốc lợi tiểu: bị cấm vì có thể dùng để che giấu chất khác (làm loãng nước tiểu), và trong thể thao có hạng cân còn dùng để giảm cân nhanh trước buổi cân.
• Chất kích thích: thường chỉ cấm trong thời gian thi đấu.

Ngoài chất, còn có phương pháp bị cấm. Đáng chú ý với môn có hạng cân là truyền dịch tĩnh mạch: theo quy định của WADA, truyền quá 100 ml trong 12 giờ là vi phạm, trừ khi điều trị trong bệnh viện. Quy định này đánh thẳng vào thói quen truyền dịch để hồi phục nhanh sau khi ép cân.

Quy trình: mẫu A, mẫu B và thông tin nơi ở

Khi lấy mẫu, nhân viên kiểm tra chia mẫu thành hai phần, gọi là mẫu A và mẫu B, niêm phong riêng. Mẫu A được phân tích trước. Nếu có kết quả bất thường, võ sĩ được thông báo và có quyền yêu cầu mở mẫu B, thường có đại diện của mình chứng kiến. Mẫu B khẳng định thì vụ việc chuyển sang xử lý.

Với kiểm tra ngoài thi đấu, võ sĩ trong chương trình phải khai báo nơi ở (whereabouts) để nhân viên có thể đến bất ngờ. Bỏ lỡ nhiều lần kiểm tra hoặc khai sai nơi ở cũng bị coi là vi phạm, dù không có chất cấm nào được tìm thấy.

Miễn trừ y tế và thời kỳ TRT

Võ sĩ có bệnh lý thật có thể xin miễn trừ để dùng thuốc chứa chất cấm (therapeutic use exemption). Trong MMA đầu những năm 2010, nhiều võ sĩ được miễn trừ để dùng liệu pháp thay thế testosterone (TRT), gây tranh cãi lớn vì lợi thế mà nó mang lại. Tháng 2 năm 2014, Uỷ ban Thể thao bang Nevada cấm miễn trừ TRT, và UFC theo sau ngay sau đó.

Những vụ việc đáng nhớ

• Anderson Silva – Nick Diaz, UFC 183 (2015): cả hai người đều có kết quả xét nghiệm vi phạm, Silva với steroid và Diaz với cần sa. Chiến thắng của Silva bị đổi thành không kết quả, cả hai bị Nevada treo giò.
• Jon Jones, UFC 214 (2017): Jones thắng Daniel Cormier bằng knock-out, rồi mẫu thử dương tính với turinabol, một loại steroid. Kết quả bị đổi thành không kết quả, Cormier được trả lại đai.
• Canelo Álvarez (2018): hai mẫu thử phát hiện clenbuterol ở lượng nhỏ. Canelo cho rằng đó là do ăn thịt bò nhiễm chất ở Mexico, nơi clenbuterol trong chăn nuôi là vấn đề đã được biết. Uỷ ban Nevada treo giò sáu tháng, trận tái đấu với Golovkin bị lùi lại.
• Tyson Fury: vụ việc liên quan đến mẫu thử năm 2015 kéo dài nhiều năm và kết thúc cuối năm 2017 khi Fury chấp nhận án treo giò hai năm của cơ quan chống doping Anh (UKAD), tính lùi về trước.

Những vụ này cho thấy một điểm chung: hình phạt có thể đến rất muộn sau trận, và kết quả trên giấy có thể bị viết lại sau khi người hâm mộ đã quên.

Câu chuyện nhiễm bẩn và gánh nặng chứng minh

Theo nguyên tắc "trách nhiệm tuyệt đối" của WADA, vận động viên chịu trách nhiệm về mọi chất có trong cơ thể mình, dù vô tình. Võ sĩ có thể giảm án nếu chứng minh được chất đến từ thực phẩm nhiễm bẩn hay thực phẩm bổ sung bị pha tạp, nhưng gánh nặng chứng minh thuộc về họ.

Thực phẩm bổ sung là nguồn rủi ro lớn. Nhiều sản phẩm bán tự do có chứa chất cấm không ghi trên nhãn. Vì vậy các chương trình chống doping thường khuyên võ sĩ chỉ dùng sản phẩm đã được kiểm nghiệm độc lập, và giữ lại một phần mỗi lô để có thể xét nghiệm khi cần.

Góc nhìn hôm nay: đọc một tin doping cho đúng

Khi đọc tin một võ sĩ "dính doping", nên phân biệt mấy mức độ:

• Kết quả bất thường mẫu A: mới là bước đầu, chưa phải kết luận.
• Treo giò tạm thời: biện pháp an toàn trong khi chờ xử lý, không phải án phạt cuối cùng.
• Án chính thức: có thời hạn, có lý do, và có thể bị kháng cáo.
• Thay đổi kết quả trận: thường do uỷ ban nơi tổ chức trận quyết định.

Danh sách chất cấm của WADA được đăng công khai và cập nhật mỗi năm, kèm cơ sở dữ liệu tra cứu thuốc. Các chương trình chống doping quốc gia, trong đó có Việt Nam, cũng có tài liệu hướng dẫn cho vận động viên tham dự các đại hội như Đại hội Thể thao Đông Nam Á hay ASIAD. Người theo dõi các võ sĩ Việt Nam thi đấu quốc tế có thể đọc những tài liệu này để hiểu vì sao một viên thuốc cảm cũng có thể là rủi ro.