Cộng đồng người hâm mộ thể thao đối kháng là một trong những cộng đồng lâu đời nhất của thể thao: người La Mã đã chia phe cổ vũ các loại giác đấu sĩ, người London thế kỷ 19 có cả một giới "the Fancy" mê quyền anh, và ngày nay hàng triệu người tự chấm điểm từng hiệp trên mạng. Điều làm cộng đồng này khác biệt là người xem không chỉ cổ vũ, mà còn tranh luận rất kỹ về kỹ thuật, chấm điểm và đạo đức của môn thể thao mình yêu.
Khán giả La Mã: chia phe và vẽ lên tường
Người La Mã không chỉ đi xem giác đấu, họ chọn phe. Suetonius ghi rằng hoàng đế Titus công khai ủng hộ các đấu sĩ Thraex, những người cầm khiên nhỏ. Khán giả cũng chia thành người thích đấu sĩ khiên nhỏ và người thích đấu sĩ khiên lớn. Cũng theo Suetonius, hoàng đế Domitian từng xử tử một khán giả chỉ vì nói rằng đấu sĩ Thraex ngang ngửa đối thủ nhưng không bằng người tổ chức buổi đấu, tức chính hoàng đế.
Ở Pompeii, các bức vẽ và chữ viết trên tường còn lại cho thấy giác đấu sĩ là thần tượng. Một dòng chữ khắc gọi đấu sĩ Celadus là suspirium puellarum, "niềm thở dài của các cô gái". Người ta vẽ lại các trận đấu, ghi tên người thắng, số trận đã đấu, giống như cách người hâm mộ ngày nay giữ thống kê thành tích.
Vụ ẩu đả ở đấu trường Pompeii năm 59
Mặt tối của cổ động cũng có từ sớm. Tacitus kể trong Biên niên sử rằng năm 59 sau Công nguyên, tại một buổi giác đấu ở Pompeii, khán giả hai thành phố láng giềng Pompeii và Nuceria cãi nhau, rồi chuyển sang ném đá và đánh nhau bằng vũ khí. Nhiều người Nuceria bị giết hoặc bị thương. Viện nguyên lão cấm Pompeii tổ chức giác đấu trong mười năm. Một bức bích hoạ tìm thấy ở Pompeii, hiện ở Bảo tàng Khảo cổ quốc gia Naples, vẽ lại cảnh hỗn loạn quanh đấu trường.
"The Fancy": người hâm mộ quyền anh ở London
Đầu thế kỷ 19, giới mê quyền anh tay trần ở Anh được gọi là "the Fancy". Đó là một cộng đồng trộn lẫn mọi tầng lớp: quý tộc, thương nhân, người lao động, cùng đổ về những cánh đồng ngoài thành phố, nơi các trận đấu được tổ chức lén vì quyền anh tay trần không hợp pháp.
Nhà báo Pierce Egan là "tiếng nói" của cộng đồng này. Bộ sách Boxiana của ông, bắt đầu xuất bản năm 1812, ghi chép đời và trận đấu của các võ sĩ bằng một thứ tiếng lóng đầy màu sắc, và có thể coi là tiền thân của báo thể thao đối kháng hiện đại. Nhiều từ lóng của giới quyền anh thời đó đi vào tiếng Anh thường ngày.
Người hâm mộ thời ấy cũng đặt cược. Trận đấu lớn là sự kiện cá cược, và chuyện dàn xếp trận để ăn cược là nỗi lo thường trực, một trong những lý do quyền anh bị chính quyền nghi ngờ suốt thế kỷ 19.
Từ radio đến màn hình: cộng đồng lớn dần
Radio biến người hâm mộ đối kháng thành cộng đồng quốc gia. Trận Dempsey gặp Carpentier năm 1921 là một trong những buổi tường thuật thể thao trực tiếp lớn đầu tiên. Đến năm 1938, trận tái đấu giữa Joe Louis và Max Schmeling được hàng chục triệu người Mỹ nghe qua radio, cùng lúc với thính giả ở châu Âu.
Truyền hình rồi Internet mở rộng cộng đồng ra toàn cầu. Những thập niên 2000, các diễn đàn MMA trực tuyến là nơi một môn thể thao mới tìm thấy khán giả: người hâm mộ ở khắp nơi thảo luận các giải đấu Nhật như PRIDE, các giải ở Brazil, trước khi truyền hình chính thống quan tâm. Ngày nay, mạng xã hội và kênh video là nơi người hâm mộ xem lại, phân tích, chấm điểm từng hiệp.
Mỗi nơi một văn hoá khán đài
| Nơi | Đặc điểm khán giả |
|---|---|
| Las Vegas, Mỹ | Không khí sự kiện giải trí, khán giả ăn mặc như dự tiệc, ồn ào nhất ở những trận chính |
| Anh | Khán giả boxing hát đồng ca như ở sân bóng đá, có thể lấp đầy sân vận động lớn cho một trận đấu |
| Mexico và cộng đồng Mexico ở Mỹ | Boxing gắn với bản sắc, những trận dịp lễ độc lập Mexico (giữa tháng 9) là truyền thống |
| Nhật Bản | Khán giả MMA và kickboxing nổi tiếng im lặng theo dõi, vỗ tay lịch sự cho kỹ thuật đẹp, ồ lên ở những pha nguy hiểm |
| Bangkok, Thái Lan | Ở các sân Muay Thai truyền thống, khán giả hò reo theo từng đòn gối ở hiệp sau; tiếng hò thường mạnh lên khi một bên ghi điểm rõ |
| Hội vật làng Việt Nam | Dân làng đứng vòng quanh sới, trống chầu dồn theo từng keo, thắng thua được bàn tán cả mùa hội |
Văn hoá khán đài ảnh hưởng ngược lại tới võ sĩ. Một võ sĩ quen khán giả Nhật lặng im có thể bối rối trước đám đông Anh hát vang suốt trận, và ngược lại.
Người hâm mộ làm gì ngoài cổ vũ
- Tự chấm điểm: rất nhiều người xem chấm từng hiệp song song với giám khảo, rồi so kết quả. Khi chấm của số đông khác hẳn giám khảo, tranh cãi về "trận bị xử ép" bùng lên, và áp lực ấy đã góp phần buộc nhiều cơ quan quản lý xem lại cách tuyển chọn và đánh giá giám khảo.
- Xếp hạng không chính thức: các bảng xếp hạng "pound-for-pound" (bất kể hạng cân) là đề tài tranh luận bất tận và là cách cộng đồng tự xác định ai giỏi nhất, ngoài các đai vô địch.
- Lưu giữ lịch sử: những người sưu tầm phim trận đấu cũ, số hoá tạp chí, ghi chép thành tích đã giúp giữ lại một phần lớn lịch sử thể thao đối kháng mà các tổ chức không lưu.
- Đi xem tại chỗ: các sự kiện địa phương, giải nghiệp dư, giải phong trào sống được nhờ khán giả trung thành đến tận nơi.
Những mặt trái cần biết
Như mọi cộng đồng đam mê, giới hâm mộ đối kháng cũng có những vấn đề lặp lại:
- Bạo lực khán đài: từ Pompeii năm 59 tới những vụ ẩu đả trên khán đài thời hiện đại. Đó là điều đi ngược hoàn toàn với tinh thần của môn thể thao, nơi bạo lực chỉ được chấp nhận trong khuôn khổ luật và giữa hai người tự nguyện.
- Công kích trên mạng: võ sĩ thua trận, trọng tài dừng trận "sớm", giám khảo chấm khác số đông thường bị chửi bới, đe doạ. Nhiều võ sĩ đã nói về áp lực tâm lý nặng nề sau những trận thua vì điều này.
- Cá cược: ở nhiều nước cá cược thể thao được quản lý hợp pháp, ở nhiều nước khác thì không, kể cả Việt Nam với phần lớn các hình thức. Lịch sử từ thời "the Fancy" cho thấy tiền cược luôn kéo theo nguy cơ dàn xếp trận.
- Đòi "đánh tiếp": khán giả la ó khi trọng tài dừng trận để bảo vệ võ sĩ là áp lực không nên có. Trọng tài dừng sớm một giây là chuyện nhỏ; dừng muộn một giây có thể là chuyện cả đời.
Góc nhìn hôm nay: làm người hâm mộ tử tế
Muốn hiểu trận đấu sâu hơn, hãy thử chấm điểm từng hiệp trước khi biết kết quả, rồi so với bảng điểm chính thức. Đọc các bài phân tích kỹ thuật thay vì chỉ xem đoạn cắt knock-out. Đi xem một giải địa phương, một hội vật làng hay một giải võ phong trào để thấy môn thể thao từ gốc, nơi võ sĩ chưa có tên tuổi và khán giả là người quen của nhau.
Về tài liệu, cuốn Boxiana của Pierce Egan đã có bản số hoá miễn phí trên các thư viện trực tuyến. Bức bích hoạ vụ ẩu đả năm 59 có thể xem tại Bảo tàng Khảo cổ quốc gia Naples. Và lần tới đến nhà thi đấu, hãy vỗ tay cho cả người thua: họ đã bước lên võ đài, điều mà phần lớn khán giả chưa bao giờ làm.
Câu hỏi thường gặp
"The Fancy" trong quyền anh là gì?
"The Fancy" là tên gọi giới hâm mộ quyền anh tay trần ở Anh đầu thế kỷ 19, gồm đủ mọi tầng lớp từ quý tộc tới người lao động. Nhà báo Pierce Egan ghi chép thế giới của họ trong bộ sách Boxiana, xuất bản từ năm 1812.
Vụ ẩu đả ở đấu trường Pompeii xảy ra năm nào?
Năm 59 sau Công nguyên, theo Tacitus. Khán giả Pompeii và Nuceria đánh nhau trong một buổi giác đấu, nhiều người chết và bị thương. Viện nguyên lão La Mã cấm Pompeii tổ chức giác đấu trong mười năm.
Pound-for-pound là gì?
Pound-for-pound là cách xếp hạng võ sĩ giỏi nhất bất kể hạng cân, như thể tất cả cùng một cân nặng. Đây là bảng xếp hạng không chính thức, do báo chí và cộng đồng lập ra, và luôn là đề tài tranh luận.
Vì sao khán giả Nhật xem MMA rất im lặng?
Khán giả Nhật có thói quen theo dõi tập trung và vỗ tay lịch sự cho kỹ thuật, giống cách họ xem sumo hay judo. Ở các giải như PRIDE, sự im lặng ấy giúp người xem nghe rõ cả tiếng hướng dẫn từ góc đài. Họ vẫn hò reo ở những pha nguy hiểm hoặc khi trận kết thúc.
Người hâm mộ La Mã có chia phe không?
Có. Theo Suetonius, khán giả chia phe ủng hộ đấu sĩ khiên nhỏ hoặc khiên lớn, và hoàng đế Titus công khai ủng hộ đấu sĩ Thraex. Chữ khắc trên tường Pompeii còn ghi tên những giác đấu sĩ được hâm mộ như Celadus.