Chấn thương tay là một trong những loại chấn thương phổ biến nhất ở võ sĩ quyền anh, nhất là trong tập luyện, cạnh vết rách và chấn thương vùng mặt. Hay gặp nhất là tổn thương khớp đốt ngón (nhất là ngón giữa), gãy xương bàn tay, chấn thương ngón cái và cổ tay. Găng tay và băng tay sinh ra trước hết là để bảo vệ bàn tay người đấm, và lịch sử của chúng phản ánh việc bàn tay người vốn không được thiết kế để va vào xương sọ hàng nghìn lần.
Bàn tay: một cấu trúc mỏng manh
Mỗi bàn tay có 27 xương: 8 xương cổ tay, 5 xương bàn và 14 đốt ngón. Khi nắm tay lại, đầu các xương bàn ngón trỏ và ngón giữa nhô ra thành hai khớp đốt chịu lực chính. Lực đi từ khớp đốt qua xương bàn, vào các xương nhỏ ở cổ tay, rồi lên cẳng tay. Bất kỳ chỗ nào trên đường truyền đó lệch góc, lực sẽ dồn vào nơi yếu nhất.
Ngón cái là trường hợp đặc biệt: nó nằm ngoài khối nắm đấm, dễ bị va, bị bẻ ngược khi trúng khuỷu tay hay đỉnh đầu của đối thủ.
Các chấn thương tay hay gặp
| Chấn thương | Vị trí | Thường xảy ra khi | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| "Khớp đốt võ sĩ" (boxer's knuckle) | Khớp bàn–ngón, hay gặp ở ngón giữa | Va đập lặp lại vào khớp đốt | Rách dải bao gân duỗi, gân trượt lệch khỏi đỉnh khớp; đau, sưng, khó duỗi thẳng ngón |
| Gãy cổ xương bàn ngón út ("gãy xương kiểu võ sĩ") | Gần khớp đốt ngón út | Đấm sai góc, thường ở người không được tập | Tên gọi dễ gây hiểu nhầm: gặp nhiều ở người đấm tường, đánh nhau hơn là ở võ sĩ chuyên nghiệp |
| Chấn thương nền xương bàn ngón trỏ, ngón giữa | Chỗ xương bàn tiếp khớp với cổ tay | Lực dồn lặp lại qua hai khớp đốt chính | Có thể gây gồ xương, đau mạn tính ở mu bàn tay |
| Gãy Bennett | Nền xương bàn ngón cái, có dính mặt khớp | Ngón cái bị va hoặc bẻ | Thường phải mổ để giữ khớp không lệch |
| Bong, rách dây chằng ngón cái | Khớp bàn–ngón cái | Ngón cái bị bẻ ngang | Làm yếu sức nắm nếu không điều trị đúng |
| Gãy xương thuyền | Cổ tay, phía ngón cái | Chống tay khi ngã, va đập cổ tay gập ngửa | Dễ bị bỏ sót trên phim chụp ban đầu, xương lâu liền vì nuôi máu kém |
Vì sao võ sĩ chuyên nghiệp ít gãy ngón út hơn người thường
Người được huấn luyện học cách tiếp xúc bằng hai khớp đốt ngón trỏ và ngón giữa, với cổ tay thẳng. Người không được tập thường đấm vòng, tiếp xúc bằng ngón út và ngón áp út, nơi xương bàn mảnh hơn. Bởi vậy loại gãy mang tên "boxer's fracture" lại hay gặp ở phòng cấp cứu sau các vụ ẩu đả, còn võ sĩ thì gặp nhiều chấn thương ở khớp đốt và nền xương bàn ngón giữa, ngón trỏ.
Từ tay trần đến găng tay
Quyền anh tay trần thống trị nước Anh và Mỹ suốt thế kỷ 18–19. Võ sĩ thời ấy thường tránh đấm thẳng vào đầu cứng vì sợ gãy tay, đánh nhiều vào thân, và trận đấu có thể kéo dài hàng chục hiệp. Bộ luật Hầu tước Queensberry công bố năm 1867 quy định võ sĩ phải đeo găng tay, cùng với hiệp ba phút và đếm mười giây.
Trận tranh đai hạng nặng tay trần cuối cùng thường được nhắc là John L. Sullivan thắng Jake Kilrain năm 1889 sau 75 hiệp. Ba năm sau, Sullivan mất đai vào tay James J. Corbett trong một trận có găng theo luật Queensberry — mốc mà nhiều người coi là chuyển giao sang quyền anh hiện đại.
Găng tay bảo vệ bàn tay rất tốt, đến mức có giả thuyết rằng nó làm võ sĩ dám đấm vào đầu nhiều hơn. Đây là một nghịch lý vẫn được bàn: thứ bảo vệ tay người đánh có thể làm tăng số cú vào đầu người bị đánh.
Găng tay ngày nay
- Quyền anh chuyên nghiệp: găng thi đấu thường nặng 8 hoặc 10 ounce tuỳ hạng cân và quy định của từng cơ quan quản lý.
- Đối luyện: găng nặng hơn, thường 14–16 ounce, đệm dày để bảo vệ cả hai người.
- MMA: găng hở ngón khoảng 4 ounce, để còn nắm, khoá được. Bàn tay ít được che chắn hơn nhiều.
- Ngón cái khâu dính: phần lớn găng quyền anh hiện nay có ngón cái gắn vào thân găng, giảm nguy cơ chọc vào mắt đối thủ và giảm chấn thương ngón cái.
Băng tay: lớp bảo vệ bị kiểm tra nghiêm ngặt
Bên trong găng, võ sĩ quấn băng gạc và băng dính quanh cổ tay, bàn tay, giữa các ngón để giữ xương bàn và khớp ổn định. Ở thi đấu chuyên nghiệp, lượng gạc và băng dính được quy định, và thường có người của cơ quan quản lý hoặc người phía đối thủ chứng kiến lúc quấn rồi ký lên băng. Sự nghiêm ngặt này có lý do:
- Năm 1983 tại Madison Square Garden, Luis Resto đấu với Billy Collins Jr. bằng đôi găng đã bị rút bớt đệm. Collins bị tổn thương mắt nặng và không thi đấu được nữa; Resto bị cấm thi đấu và sau đó ngồi tù.
- Tháng 1 năm 2009, trước trận với Shane Mosley ở Los Angeles, người của uỷ ban phát hiện miếng đệm cứng bất thường trong băng tay của Antonio Margarito. Margarito bị thu giấy phép thi đấu ở California.
Hai vụ này cho thấy găng và băng tay không chỉ là chuyện bảo vệ tay — chúng ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn của đối thủ, nên phải được kiểm soát như một phần của luật.
Điều trị và quay lại thi đấu
Gãy xương bàn không lệch thường được cố định bằng nẹp hoặc bột vài tuần. Gãy lệch, gãy dính mặt khớp như gãy Bennett, hay rách bao gân duỗi ở khớp đốt thường cần phẫu thuật. Sau khi xương liền, võ sĩ còn cần thời gian phục hồi sức nắm và tập lại lực đánh từ từ, nên thời gian từ lúc chấn thương tới lúc đấm bao nặng trở lại thường tính bằng tháng.
Chấn thương tay cũng là một trong những lý do hay gặp khiến trận đấu bị hoãn. Nhiều võ sĩ nổi tiếng trong lịch sử từng phải đánh tiếp với bàn tay đau, hoặc thay đổi lối đánh để đỡ cho tay. Floyd Mayweather, chẳng hạn, nổi tiếng là có đôi tay hay đau suốt sự nghiệp — một phần lý giải vì sao ông chú trọng chính xác hơn là sức mạnh.
Hậu quả lâu dài
Va đập lặp lại nhiều năm có thể để lại thoái hoá khớp ở khớp đốt và cổ tay, gồ xương ở mu bàn tay, giảm biên độ cử động. Nhiều cựu võ sĩ có bàn tay to, khớp đốt sần sùi — dấu tích của hàng nghìn hiệp đấu.
Góc nhìn hôm nay
Khi xem một trận đấu, hãy để ý những dấu hiệu tay đau: võ sĩ bỗng ít dùng một tay, rung tay sau khi trúng đích, hay trong phút nghỉ cứ xoa bàn tay. Ở MMA, găng mỏng khiến chấn thương tay còn phổ biến hơn, và nhiều võ sĩ chuyển sang vật nhiều hơn sau khi đau tay ở hiệp đầu.
Với người tập phong trào, bài học rất cụ thể: không bao giờ đánh bao mà không quấn băng tay, chọn găng đúng cỡ, và đi khám nếu khớp đốt sưng đau kéo dài quá vài ngày — chấn thương bao gân và xương thuyền rất hay bị coi nhẹ. Muốn tìm hiểu thêm, các tài liệu y học thể thao về chấn thương bàn tay trong quyền anh, cùng quy định về găng và băng tay của các cơ quan quản lý, là nguồn đáng tin.
Câu hỏi thường gặp
"Gãy xương kiểu võ sĩ" là gì?
Đó là tên gọi phổ biến của gãy cổ xương bàn ngón út, gần khớp đốt. Dù mang tên võ sĩ, loại gãy này hay gặp ở người không được tập đấm sai góc, như khi đấm tường hoặc ẩu đả. Võ sĩ chuyên nghiệp hay bị chấn thương ở khớp đốt và nền xương bàn ngón trỏ, ngón giữa hơn.
Vì sao võ sĩ phải quấn băng tay?
Băng tay giữ các xương bàn và khớp cổ tay ổn định, giảm nguy cơ gãy xương, bong gân khi đấm. Ở thi đấu chuyên nghiệp, việc quấn băng còn được giám sát để đảm bảo không ai giấu vật cứng gây nguy hiểm cho đối thủ.
Găng tay quyền anh nặng bao nhiêu?
Găng thi đấu quyền anh chuyên nghiệp thường nặng 8 hoặc 10 ounce tuỳ hạng cân và quy định từng nơi. Găng đối luyện thường 14–16 ounce. Găng MMA nhẹ hơn nhiều, khoảng 4 ounce và hở ngón.
Quyền anh bắt đầu đeo găng tay từ khi nào?
Bộ luật Hầu tước Queensberry công bố năm 1867 quy định võ sĩ phải đeo găng tay. Quyền anh tay trần còn tồn tại thêm vài thập niên, trận tranh đai hạng nặng tay trần cuối cùng thường được nhắc là Sullivan – Kilrain năm 1889.
Chấn thương khớp đốt ngón tay bao lâu thì lành?
Tuỳ mức độ. Bầm, sưng nhẹ có thể đỡ sau vài tuần nghỉ, nhưng rách bao gân duỗi thường cần phẫu thuật và vài tháng mới đấm lại được. Nếu khớp sưng đau kéo dài hoặc ngón không duỗi thẳng được, nên đi khám chuyên khoa.