Savate, còn gọi là boxe française (quyền Pháp), là môn đối kháng ra đời ở Pháp đầu thế kỷ 19, kết hợp đòn đấm kiểu boxing với đòn đá bằng bàn chân, và võ sĩ thi đấu khi đi giày. Đây là môn đối kháng có đá lâu đời nhất của phương Tây còn được thi đấu có tổ chức. Savate có cách chấm điểm riêng, đề cao sự chính xác và kỹ thuật, và từng được biểu diễn tại Thế vận hội Paris 1924.
Cái tên "savate" từ đâu ra
Trong tiếng Pháp, "savate" nghĩa là chiếc giày cũ, giày mòn. Tên gọi phản ánh gốc gác bình dân của môn: những trận ẩu đả trên phố, nơi người ta đá bằng chính đôi giày đang đi. Về sau, khi môn này được hệ thống hoá và đi vào các phòng tập, người ta dùng tên trang trọng hơn là boxe française để phân biệt với boxe anglaise, tức boxing kiểu Anh. Ngày nay hai tên thường được ghép lại: savate boxe française.
Lịch sử: từ đường phố Paris tới phòng tập
Các nhà nghiên cứu thường kể Savate hình thành từ hai dòng: lối đánh nhau bằng chân ở các khu bình dân Paris, và lối đá của thuỷ thủ vùng Marseille, gọi là chausson. Ranh giới giữa hai nguồn này không thật rõ, và một phần lịch sử sớm dựa vào hồi ký, báo chí đương thời.
| Mốc | Sự kiện |
|---|---|
| Đầu thế kỷ 19 | Michel Casseux, biệt danh "Pisseux", được ghi nhận là một trong những người đầu tiên mở phòng dạy Savate ở Paris và đặt ra quy tắc cho các trận đấu |
| Khoảng thập niên 1830 | Charles Lecour, học trò của Casseux, tiếp xúc với boxing Anh và đưa đòn đấm vào Savate, hình thành boxe française |
| Nửa sau thế kỷ 19 | Joseph Charlemont và con trai Charles Charlemont hệ thống hoá kỹ thuật, viết sách và mở trường, đưa Savate thành môn thể thao có quy củ |
| 1899 | Trận Charles Charlemont gặp võ sĩ boxing Anh Jerry Driscoll ở Paris, được quảng bá như cuộc đọ sức giữa quyền Pháp và quyền Anh |
| 1924 | Savate được biểu diễn tại Thế vận hội Paris |
| Nửa sau thế kỷ 20 | Savate hồi sinh, có liên đoàn quốc gia và liên đoàn quốc tế, tổ chức giải vô địch thế giới |
Trận Charlemont và Driscoll
Trận năm 1899 là một trong những câu chuyện nổi tiếng nhất của Savate. Charlemont được xử thắng sau một cú đá, nhưng phía Anh cho rằng cú đá đó trúng vùng cấm. Các nguồn mô tả khác nhau về diễn biến, và đến nay trận đấu vẫn là đề tài tranh cãi. Dù thế nào, nó cho thấy vào cuối thế kỷ 19, câu hỏi "đá hay đấm, môn nào mạnh hơn" đã hấp dẫn khán giả châu Âu, gần một thế kỷ trước khi MMA đặt lại câu hỏi đó.
Điểm nhận ra Savate ngay lập tức
- Võ sĩ đi giày: giày chuyên dụng, đế mỏng. Đây là môn đối kháng phổ biến hiếm hoi mà võ sĩ thi đấu có giày.
- Chỉ đá bằng bàn chân: không dùng ống chân như Muay Thai, không gối, không cùi chỏ. Mũi giày, mép giày, gót và đế giày là các bề mặt ra đòn.
- Trang phục liền thân: võ sĩ thường mặc bộ đồ bó liền thân, khác quần đùi của boxing hay Muay Thai.
- Đá cao chính xác: đòn đá vòng bằng mũi giày vào đầu và thân, với độ chính xác cao, là hình ảnh đặc trưng.
Các đòn đặc trưng và tên tiếng Pháp
Bình luận Savate dùng nhiều thuật ngữ tiếng Pháp. Biết vài từ giúp theo dõi dễ hơn. Phần này chỉ để nhận diện khi xem, không phải hướng dẫn tập:
| Tên đòn | Loại | Nhận diện khi xem |
|---|---|---|
| Fouetté | Đá vòng | Đá vòng từ bên ngoài, trúng bằng mũi giày; đòn đặc trưng nhất |
| Chassé | Đá đạp | Đạp thẳng bằng đế giày, dùng để giữ khoảng cách hoặc chặn đối thủ |
| Revers | Đá móc | Đá từ trong ra ngoài, trúng bằng mép hoặc gót giày |
| Coup de pied bas | Đá thấp | Đá rất thấp vào ống chân, thường để mở đòn |
| Direct, crochet, uppercut | Đấm | Tương đương đấm thẳng, móc và móc lên của boxing |
Assaut và combat: hai cách thi đấu
Savate có hai hình thức thi đấu chính, và người mới xem rất dễ nhầm:
Assaut
Assaut là thi đấu có kiểm soát lực. Đòn phải chạm đúng mục tiêu nhưng không được đánh mạnh. Điểm được tính cho sự chính xác, kỹ thuật và tính đa dạng. Đánh mạnh có thể bị phạt. Đây là hình thức thường gặp ở cấp phong trào và ở các giải trẻ.
Combat
Combat là thi đấu toàn lực, có thể kết thúc bằng hạ gục, gần với kickboxing về độ quyết liệt. Giữa hai hình thức này có cấp trung gian, mức độ va chạm tăng dần theo trình độ.
Hệ thống này cho phép một người tập Savate thi đấu nhiều năm mà không cần va chạm mạnh, điều khác hẳn với Muay Thai hay Lethwei. Đó là một lý do môn này phổ biến trong trường học ở Pháp.
Găng màu: hệ thống cấp bậc
Thay cho đai màu của các môn võ châu Á, Savate dùng găng màu để đánh dấu trình độ kỹ thuật. Thứ tự thường được nhắc là từ găng xanh dương, qua các màu xanh lá, đỏ, trắng, vàng, rồi tới găng bạc cho cấp cao nhất. Màu găng ở đây là chứng nhận trình độ, không phải loại găng đeo khi thi đấu. Chi tiết tên gọi và điều kiện từng cấp do liên đoàn quy định và có điều chỉnh qua các thời kỳ.
Savate trong bức tranh thể thao đối kháng
| Savate | Muay Thai | Kickboxing luật K-1 | |
|---|---|---|---|
| Đá bằng | Bàn chân, có giày | Chủ yếu ống chân | Ống chân và bàn chân |
| Gối | Không | Có | Có |
| Cùi chỏ | Không | Có | Không |
| Clinch | Không | Có, kéo dài | Rất ngắn |
| Nét chính khi xem | Chính xác, đá cao, di chuyển nhẹ | Thăng bằng, gối, đá thân | Đấm chuỗi, đá đùi, nhịp nhanh |
Cùng liên đoàn với Savate ở Pháp là canne de combat, môn đấu gậy có nguồn gốc từ việc dùng gậy chống của quý ông thế kỷ 19. Hai môn chia sẻ nhiều nguyên tắc về di chuyển và nhịp.
Góc nhìn hôm nay: xem và tìm hiểu Savate
- Xem giải vô địch thế giới: liên đoàn Savate quốc tế tổ chức giải định kỳ; Pháp và các nước châu Âu, một số nước châu Phi thường có thành tích mạnh.
- So với kickboxing: để ý cách võ sĩ Savate giữ khoảng cách bằng đòn đạp thay vì đứng trong tầm như Muay Thai.
- Đọc lịch sử: tài liệu về Casseux, Lecour và gia đình Charlemont giúp thấy Savate là một phần văn hoá thành thị Paris thế kỷ 19, không chỉ là một môn võ.
- Ở Pháp: nhiều câu lạc bộ cho xem buổi tập và giải địa phương, thường mở cửa tự do. Đây là cách gần nhất để thấy hình thức assaut.
Câu hỏi thường gặp
Savate là gì?
Savate, hay boxe française, là môn đối kháng của Pháp ra đời đầu thế kỷ 19, kết hợp đấm kiểu boxing với đá bằng bàn chân. Võ sĩ đi giày khi thi đấu và không dùng gối hay cùi chỏ. Môn này nổi tiếng với các đòn đá chính xác bằng mũi giày.
Vì sao võ sĩ Savate đi giày?
Savate bắt nguồn từ những trận đánh nhau trên phố, nơi người ta đá bằng chính đôi giày đang đi; chữ "savate" nghĩa là giày cũ. Khi trở thành môn thể thao, giày được giữ lại và trở thành đặc trưng. Đòn đá được tính bằng mũi, mép, gót và đế giày.
Savate có ở Olympic không?
Savate được biểu diễn tại Thế vận hội Paris 1924 nhưng không trở thành môn tranh huy chương chính thức. Ngày nay Savate có liên đoàn quốc tế và giải vô địch thế giới riêng.
Savate khác kickboxing thế nào?
Savate chỉ cho đá bằng bàn chân có giày, cấm gối và clinch, và có hình thức assaut chấm điểm kỹ thuật không cần đánh mạnh. Kickboxing luật K-1 đá chủ yếu bằng ống chân, cho gối và thi đấu toàn lực. Nhịp Savate nhẹ hơn, nhiều đá cao chính xác hơn.
Ai sáng lập Savate?
Savate không có một người sáng lập duy nhất. Michel Casseux được ghi nhận là một trong những người đầu tiên mở phòng dạy ở Paris đầu thế kỷ 19, Charles Lecour đưa đòn đấm boxing vào, còn Joseph và Charles Charlemont hệ thống hoá môn này vào cuối thế kỷ 19.