Muhammad Ali (1942–2016) là võ sĩ quyền anh hạng nặng người Mỹ, ba lần giữ ngôi vô địch thế giới hạng nặng, nổi tiếng với lối di chuyển nhẹ như hạng dưới và câu khẩu hiệu "bay như bướm, chích như ong". Ông được nhớ không chỉ vì những trận đấu với Joe Frazier, George Foreman, Sonny Liston, mà còn vì đã chấp nhận mất đai và ba năm rưỡi đẹp nhất sự nghiệp khi từ chối nhập ngũ năm 1967.
Từ Cassius Clay ở Louisville đến huy chương vàng Rome
Ali tên khai sinh là Cassius Marcellus Clay Jr., sinh ngày 17/1/1942 ở Louisville, bang Kentucky. Chuyện ông đến với quyền anh đã thành giai thoại được chính ông kể nhiều lần: năm 12 tuổi, chiếc xe đạp bị lấy cắp, cậu bé tức giận đi báo cảnh sát và nói muốn đánh kẻ trộm. Viên cảnh sát Joe Martin, người đồng thời dạy quyền anh ở một phòng tập địa phương, bảo cậu nên học đánh trước đã.
Sáu năm sau, Clay giành huy chương vàng hạng dưới nặng (light heavyweight) tại Thế vận hội Rome 1960. Ông chuyển sang chuyên nghiệp ngay cuối năm đó, được một nhóm doanh nhân Louisville bảo trợ và về tay huấn luyện viên Angelo Dundee ở Miami. Dundee đứng góc đài cho Ali gần như suốt sự nghiệp.
Lối đánh khiến giới chuyên môn bối rối
Thời Ali lên, quyền anh hạng nặng là chỗ của những người to lớn, đứng vững, đổi đòn. Ali làm ngược lại gần như mọi thứ sách vở dạy:
- Tay hạ thấp, nhiều khi buông ngang hông, né đòn bằng cách ngả đầu ra sau thay vì che chắn.
- Chân không đứng yên: liên tục lượn vòng, nhảy, kéo đối thủ đi theo mình. Kiểu bước "Ali shuffle" đổi chân nhanh tại chỗ trở thành dấu hiệu riêng.
- Cú jab nhanh và nhiều, đánh từ ngoài tầm với của đối thủ, khiến người to hơn không vào được.
- Đánh bằng miệng: làm thơ dự đoán hiệp hạ đối thủ, chọc tức trong họp báo, biến mỗi trận thành một câu chuyện.
Câu "Float like a butterfly, sting like a bee" (bay như bướm, chích như ong) thường được gán cho Ali, nhưng người nghĩ ra là Drew "Bundini" Brown, trợ lý góc đài và người bạn thân của ông. Hai người hô câu này cùng nhau trước trận với Sonny Liston năm 1964.
Người hâm mộ nhớ Ali qua cái miệng, nhưng các nhà phân tích ngày nay chỉ ra điều ít ai để ý hồi đó: ông chịu đòn rất giỏi. Những năm cuối sự nghiệp, khi đôi chân chậm lại, Ali thắng nhiều trận chính nhờ khả năng đứng vững dưới mưa đòn — và cũng chính điều đó làm ông trả giá về sức khoẻ.
Mốc sự nghiệp quan trọng
| Năm | Sự kiện | Kết quả |
|---|---|---|
| 1960 | Thế vận hội Rome, hạng dưới nặng | Huy chương vàng |
| 25/2/1964 | Gặp Sonny Liston tại Miami Beach | Liston bỏ cuộc trước hiệp 7, Clay vô địch hạng nặng |
| 1964 | Công khai theo Nation of Islam, đổi tên | Từ Cassius Clay thành Muhammad Ali |
| 28/4/1967 | Từ chối nhập ngũ tại Houston | Bị tước đai, bị cấm thi đấu |
| 10/1970 | Trở lại, gặp Jerry Quarry ở Atlanta | Thắng sau 3 hiệp |
| 8/3/1971 | "Trận đấu của thế kỷ" với Joe Frazier, Madison Square Garden | Thua điểm, bị đánh ngã ở hiệp 15 |
| 28/6/1971 | Tối cao Pháp viện Mỹ xử vụ Clay kiện Hoa Kỳ | Huỷ bản án, 8 phiếu thuận 0 chống |
| 30/10/1974 | "Rumble in the Jungle" với George Foreman ở Kinshasa, Zaire | Thắng knock-out hiệp 8, lấy lại đai |
| 1/10/1975 | "Thrilla in Manila" với Frazier lần ba | Góc đài Frazier xin dừng sau hiệp 14 |
| 1978 | Thua rồi thắng lại Leon Spinks | Người đầu tiên ba lần vô địch hạng nặng |
| 1980–1981 | Thua Larry Holmes và Trevor Berbick | Giải nghệ, thành tích 56 thắng (37 KO), 5 thua |
Ba năm rưỡi ngoài võ đài
Năm 1967, Ali được gọi nhập ngũ. Ông viện dẫn đức tin tôn giáo để từ chối bước lên khi được xướng tên ở trung tâm tuyển quân Houston. Hệ quả đến ngay: các hiệp hội quyền anh tước đai, các bang thu giấy phép thi đấu, toà liên bang tuyên án 5 năm tù và phạt 10.000 đô la. Ali được tại ngoại trong thời gian kháng cáo nên không phải ngồi tù, nhưng mất trọn quãng tuổi 25 đến 28 — độ chín của một võ sĩ hạng nặng.
Năm 1971, Tối cao Pháp viện Mỹ huỷ bản án với lý do thủ tục. Đến lúc đó ông đã trở lại võ đài được vài tháng. Giới sử quyền anh vẫn tranh luận một câu không có lời đáp: Ali của những năm 1967–1970 sẽ mạnh đến đâu nếu được thi đấu.
Ba trận đấu làm nên huyền thoại
Liston 1964: chàng trai 22 tuổi lật đổ kẻ đáng sợ
Sonny Liston khi đó được coi là gần như không thể đánh bại, nhà cái cho Clay cửa dưới rất xa. Clay di chuyển liên tục, đánh jab rồi lùi, khiến Liston đánh vào khoảng không. Giữa trận, mắt Clay bị cay — nhiều khả năng do thuốc bôi vết thương ở góc đài đối phương dây sang — và anh suýt bỏ cuộc, Dundee phải đẩy anh ra đánh tiếp. Liston không ra khỏi góc khi chuông hiệp 7 vang. Trận tái đấu năm 1965 ở Lewiston, bang Maine, kết thúc ngay hiệp 1 bằng cú đấm mà nhiều người ở hàng ghế đầu không thấy, đến nay vẫn gọi là "cú đấm ma".
Foreman 1974: rope-a-dope
George Foreman trẻ hơn, nặng tay hơn, vừa hạ Frazier sáu lần trong hai hiệp. Ở Kinshasa, Ali bất ngờ tựa lưng vào dây đài, che kín, để Foreman đánh vào tay và thân. Dây đài lỏng giúp ông ngả người hấp thụ lực. Đến hiệp 8, Foreman cạn sức và Ali tung chuỗi đòn kết thúc. Chiến thuật được đặt tên "rope-a-dope" và từ đó đi vào từ điển thể thao.
Frazier 1975: gần với cái chết nhất
Trận thứ ba với Frazier diễn ra lúc 10 giờ sáng giờ địa phương ở Quezon City, Philippines, để kịp giờ truyền hình Mỹ, trong nhà thi đấu nóng hầm hập. Hai người đánh nhau 14 hiệp. Mắt Frazier sưng gần kín; huấn luyện viên Eddie Futch quyết định dừng trận. Ali sau đó nói đây là lúc ông thấy mình gần với cái chết nhất. Nhiều nhà sử quyền anh xếp trận này vào hàng tàn khốc nhất từng diễn ra ở hạng nặng.
Cái giá về sức khoẻ
Năm 1984, ba năm sau trận cuối, Ali được chẩn đoán mắc hội chứng Parkinson. Mối liên hệ giữa bệnh của ông và những cú đấm phải nhận vẫn là chuyện y học chưa khép lại, nhưng giới chuyên môn nhìn chung đồng ý rằng ông đánh quá lâu. Trận với Larry Holmes năm 1980, khi Ali đã 38 tuổi và nói năng chậm hẳn, thường được nhắc như một trận đáng lẽ không nên diễn ra.
Năm 1996, Ali run tay châm đuốc khai mạc Thế vận hội Atlanta — hình ảnh nhiều người coi là khoảnh khắc xúc động nhất của kỳ đại hội đó. Ông mất ngày 3/6/2016 tại bang Arizona, thọ 74 tuổi. Tang lễ tổ chức ở quê nhà Louisville.
Ali so với những người cùng thời
Thập niên 1970 được coi là thời hoàng kim của hạng nặng, và chính vì đối thủ mạnh nên thành tích của Ali có trọng lượng.
| Đối thủ | Số trận gặp Ali | Kết quả với Ali |
|---|---|---|
| Joe Frazier | 3 | Ali thua 1, thắng 2 |
| Ken Norton | 3 | Ali thua 1 (năm 1973, vỡ hàm), thắng 2 |
| George Foreman | 1 | Ali thắng KO |
| Sonny Liston | 2 | Ali thắng cả hai |
| Leon Spinks | 2 | Ali thua 1, thắng 1 |
| Larry Holmes | 1 | Ali thua |
Nếu chỉ tính kỹ năng ở đỉnh cao, nhiều người chọn Ali năm 1966–1967 là võ sĩ hạng nặng hay nhất từng có. Người khác nghiêng về Joe Louis vì độ bền 25 lần bảo vệ đai, hay Larry Holmes vì chuỗi bất bại dài. Không có câu trả lời "đúng", nhưng hiếm danh sách nào để Ali ngoài top ba.
Góc nhìn hôm nay: đọc gì, xem gì, đi đâu
- Muhammad Ali Center ở Louisville, mở cửa năm 2005, trưng bày đồ thi đấu, phim tư liệu và không gian về sáu nguyên tắc sống ông theo đuổi.
- Phim tài liệu "When We Were Kings" (1996) kể về trận Kinshasa, đoạt giải Oscar phim tài liệu. Đây là tư liệu tốt nhất để hiểu không khí trận đấu.
- Sách "King of the World" của David Remnick viết về giai đoạn Ali vươn lên đến khi đánh bại Liston, giải thích vì sao ông gây chấn động đến vậy.
- Bài học cho người xem quyền anh: xem lại Ali–Liston 1964 rồi Ali–Holmes 1980. Cùng một con người, cách nhau 16 năm — so hai trận là thấy tuổi tác và đòn tích luỹ tàn phá một võ sĩ ra sao, và vì sao biết dừng đúng lúc là một phần của sự vĩ đại.
Câu hỏi thường gặp
Muhammad Ali tên thật là gì?
Tên khai sinh của ông là Cassius Marcellus Clay Jr. Năm 1964, ngay sau khi giành đai hạng nặng, ông công khai gia nhập Nation of Islam và đổi tên thành Muhammad Ali. Một số đối thủ cố tình gọi tên cũ để khiêu khích, và Ali coi đó là sự xúc phạm.
Muhammad Ali thắng bao nhiêu trận?
Ali thi đấu chuyên nghiệp 61 trận, thắng 56 (37 trận bằng knock-out) và thua 5. Năm trận thua là trước Joe Frazier, Ken Norton, Leon Spinks, Larry Holmes và Trevor Berbick; ông phục thù được ba người đầu.
Câu "bay như bướm, chích như ong" là của ai?
Câu này do Drew "Bundini" Brown, trợ lý góc đài của Ali, nghĩ ra trước trận với Sonny Liston năm 1964. Ali dùng nó thường xuyên đến mức cả thế giới gắn câu nói với ông.
Vì sao Muhammad Ali bị tước đai năm 1967?
Ông từ chối nhập ngũ, viện dẫn đức tin tôn giáo. Các hiệp hội quyền anh tước đai, các bang rút giấy phép thi đấu và ông bị kết án. Năm 1971 Tối cao Pháp viện Mỹ huỷ bản án, nhưng Ali đã mất hơn ba năm không được thi đấu.
Rope-a-dope là gì?
Đó là chiến thuật Ali dùng trước George Foreman năm 1974: tựa vào dây đài, che kín, để đối thủ ra đòn cho tới khi kiệt sức rồi mới phản công. Ali hạ Foreman ở hiệp 8. Chiến thuật rủi ro vì võ sĩ phải chịu rất nhiều đòn.
Muhammad Ali mất năm nào?
Ông mất ngày 3/6/2016 tại bang Arizona, Mỹ, thọ 74 tuổi, sau hơn 30 năm sống chung với bệnh Parkinson. Tang lễ được tổ chức tại Louisville, nơi ông sinh ra.