Lethwei là gì: quyền Miến Điện không găng, nghệ thuật chín chi

Lethwei là môn quyền truyền thống của Myanmar (Miến Điện), thi đấu không găng, chỉ quấn băng gạc và băng dính ở tay, và cho phép húc đầu bên cạnh đấm, đá, gối, cùi chỏ. Vì thêm cái đầu vào tám chi của Muay Thai, người ta hay gọi Lethwei là "nghệ thuật chín chi". Theo luật truyền thống, trận đấu chỉ có người thắng khi một bên bị hạ gục hoặc không thể tiếp tục; còn lại là hoà, không chấm điểm. Điều đó làm Lethwei được coi là một trong những môn đối kháng khốc liệt nhất thế giới.

Lethwei là gì và tên gọi có nghĩa gì

Trong tiếng Miến, "let" là tay, "hwei" là đánh, ghép lại có nghĩa gần như "đánh bằng tay", tên gọi chung cho quyền tay không. Lethwei gắn với làng quê Myanmar, các lễ hội chùa và dịp mùa màng. Người Myanmar kể rằng môn quyền này có từ nhiều thế kỷ trước, gắn với các vương triều cổ, nhưng như nhiều môn võ truyền thống ở Đông Nam Á, nguồn văn bản cổ về luật thi đấu rất ít, nên phần lớn lịch sử sớm đến từ truyền khẩu và cần được đọc dè dặt.

Xưa kia, trận Lethwei làng có thể diễn ra trên bãi cát hoặc nền đất, khán giả vây tròn xung quanh. Ngày nay, các trận chính thức diễn ra trên võ đài có dây như Muay Thai hay boxing.

Chín chi: Lethwei khác Muay Thai ở đâu

Không găng không có nghĩa là trận đấu chỉ toàn đấm. Ngược lại, vì tay trần dễ gãy khi đấm vào xương đầu, võ sĩ Lethwei thường phải tính kỹ khi đấm, và dùng nhiều đá, gối, cùi chỏ, húc đầu hơn. Vết cắt và máu là cảnh thường gặp, nhất là từ húc đầu và cùi chỏ.

Luật "chỉ thắng bằng hạ gục"

Đây là điểm làm Lethwei nổi tiếng nhất. Trong luật truyền thống, không có giám khảo chấm điểm. Nếu hết các hiệp mà hai người vẫn đứng, trận đấu được xử hoà. Người xem vì vậy chỉ chờ một kết thúc rõ ràng.

Quyền "nghỉ chấn thương"

Một quy định đặc biệt của Lethwei truyền thống là quyền nghỉ chấn thương. Theo cách áp dụng phổ biến ở các giải hiện đại, nếu một võ sĩ bị hạ gục, góc của họ có thể xin dùng quyền này một lần trong trận, có khoảng hai phút để hồi tỉnh võ sĩ và cho thi đấu tiếp. Quyền này thường không được dùng ở hiệp cuối. Quy định này gây tranh cãi lớn về y tế, vì nó cho phép một người vừa bị hạ gục quay lại tiếp tục nhận đòn vào đầu.

Giới y học thể thao và nhiều nhà quan sát quốc tế đã lên tiếng về rủi ro chấn thương não từ quy định này. Đây là chỗ mà truyền thống và an toàn va chạm trực tiếp.

Lekkha Moun và Lethwei Yay: nghi lễ trước trận

Giống Muay Thai, Lethwei có nghi lễ trước trận, nhưng mang sắc thái khác. Lethwei Yay là điệu múa chậm, thể hiện sự tôn trọng và chuẩn bị tinh thần. Lekkha Moun là động tác thách đấu: võ sĩ vỗ tay lên cánh tay hoặc bắp tay theo nhịp, hướng về đối thủ, như một lời gọi ra trận. Động tác này cũng có thể được làm giữa trận để thách đối thủ tiếp tục áp sát.

Âm nhạc truyền thống Myanmar, với dàn trống và kèn, vang suốt trận, nhịp nhanh dần khi trận đấu nóng lên. Không khí vừa lễ hội vừa căng thẳng.

Lethwei hiện đại: luật mới, khán giả mới

Từ giữa thập niên 2010, Lethwei bước ra quốc tế mạnh hơn. Chuỗi giải World Lethwei Championship ra đời, tổ chức sự kiện có truyền hình, ánh sáng sân khấu và võ sĩ nước ngoài. Để phù hợp với khán giả mới và yêu cầu an toàn, một số giải đưa vào giám khảo chấm điểm để có kết quả khi không có hạ gục, siết chặt kiểm tra y tế và điều chỉnh quyền nghỉ chấn thương.

Những thay đổi này chia rẽ người hâm mộ. Người theo truyền thống cho rằng chấm điểm làm mất linh hồn môn, vốn là thử thách đến cùng. Người ủng hộ thay đổi cho rằng nếu muốn Lethwei sống được trong thế giới thể thao chuyên nghiệp có quy chuẩn y tế, thay đổi là cần thiết.

Võ sĩ nước ngoài và đai vàng

Một mốc được báo chí quốc tế nhắc nhiều là năm 2016, võ sĩ Canada Dave Leduc thắng võ sĩ Myanmar Tun Tun Min để giành đai vàng hạng không giới hạn cân, trở thành một trong những người nước ngoài đầu tiên đạt danh hiệu này. Sự kiện đó góp phần đưa Lethwei lên mặt báo thể thao phương Tây. Tun Tun Min là một trong những võ sĩ Lethwei nổi tiếng nhất Myanmar của thế hệ mình.

Lethwei và các anh em trong vùng

Lục địa Đông Nam Á có một họ quyền gần nhau: Muay Thai của Thái Lan, Kun Khmer của Campuchia, Muay Lao của Lào và Lethwei của Myanmar. Các môn này có chung nhiều thứ: dùng gối, cùi chỏ, đá; nghi lễ trước trận; âm nhạc trong trận; gắn với lễ hội và chùa chiền. Khác biệt lớn nhất của Lethwei là không găng và húc đầu.

Câu hỏi môn nào có trước, môn nào ảnh hưởng môn nào thường bị đẩy thành chuyện tự hào dân tộc. Cách nhìn công bằng hơn là coi chúng là những nhánh của một nền văn hoá đối kháng chung, phát triển song song qua nhiều thế kỷ giao thương và chiến tranh giữa các vương quốc trong vùng.

Góc nhìn hôm nay: xem Lethwei thế nào

• Chuẩn bị tâm lý: Lethwei có nhiều máu hơn Muay Thai. Người dễ bị sốc nên xem những trận được tổng hợp, có bình luận.
• Đọc luật của giải: trước khi xem, kiểm tra trận đấu theo luật truyền thống (hoà nếu không có hạ gục) hay có chấm điểm. Điều đó thay đổi hoàn toàn cách võ sĩ đánh ở hiệp cuối.
• Để ý húc đầu: đòn này thường xuất hiện trong clinch và ở cự ly sát, khác với hình dung về một cú húc từ xa.
• Nhìn nghi lễ: so sánh Lekkha Moun với Wai Kru của Muay Thai để thấy văn hoá hai nước khác nhau thế nào trong cùng một khung chung.
• Đọc thêm: các phóng sự ảnh và phim tài liệu quốc tế về Lethwei ở làng quê Myanmar cho thấy mặt lễ hội mà sự kiện truyền hình ít khi thể hiện.