Boxing ở Việt Nam: lịch sử quyền Anh, đội tuyển và sàn chuyên nghiệp

Boxing ở Việt Nam thường được gọi là quyền Anh, du nhập theo người Pháp từ đầu thế kỷ 20 và từng là môn võ đài rất được ưa chuộng ở các đô thị. Ngày nay quyền Anh nghiệp dư là môn thi đấu chính thức trong hệ thống thể thao quốc gia, mang về nhiều huy chương SEA Games, đã có võ sĩ dự Olympic; còn boxing chuyên nghiệp mới phát triển trở lại trong khoảng chục năm gần đây.

Cái tên "quyền Anh"

"Quyền Anh" nghĩa là "quyền thuật của người Anh" — gọi theo nơi môn này được định hình với các bộ luật Broughton (1743) và Queensberry (1867). Cách gọi này giống người Trung Quốc gọi là "quyền kích" hay người Thái phân biệt boxing quốc tế (thường gọi là "muay sakon", tức quyền quốc tế) với Muay Thai của họ.

Ngày nay hai cách gọi "quyền Anh" và "boxing" tồn tại song song. Các văn bản chính thức, tên liên đoàn và báo chí thể thao truyền thống dùng "quyền Anh"; người tập phong trào ở các thành phố thì hay nói "boxing".

Thời kỳ đầu: quyền Anh và võ đài đô thị

Quyền Anh vào Việt Nam qua binh lính, thuỷ thủ và các câu lạc bộ thể thao của người Pháp ở những đô thị lớn như Hà Nội, Hải Phòng, Sài Gòn. Từ thập niên 1920–1930, các trận đấu có bán vé dần trở thành một hình thức giải trí quen thuộc, nhất là ở Sài Gòn – Chợ Lớn.

Đặc điểm của giai đoạn này là sự giao thoa giữa quyền Anh và võ ta. Nhiều võ đài tổ chức các trận đấu giữa võ sĩ các môn khác nhau, và không ít võ sĩ Việt vừa học võ cổ truyền vừa đánh quyền Anh. Sự giao thoa ấy để lại dấu vết trong cách nói về võ đài của người Việt đến tận hôm nay: "thượng đài", "góc đài", "võ sĩ" là những từ dùng chung cho mọi môn đối kháng. Lịch sử chi tiết của từng võ đài, từng võ sĩ thời kỳ này phần nhiều còn tản mát trong báo chí cũ và ký ức, chưa được tổng hợp đầy đủ.

Quyền Anh nghiệp dư trong hệ thống thể thao hiện đại

Sau một giai đoạn dài ít xuất hiện trong hệ thống thi đấu chính thức, quyền Anh nghiệp dư được khôi phục và đưa vào chương trình đào tạo, thi đấu quốc gia vào khoảng cuối thập niên 1990 – đầu thập niên 2000. Liên đoàn Quyền Anh Việt Nam là đơn vị quản lý chuyên môn, tổ chức giải vô địch quốc gia và tuyển chọn đội tuyển.

Các trung tâm mạnh thường gắn với các địa phương và ngành có đội tuyển lâu năm như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Quân đội, cùng một số tỉnh miền Trung và miền Tây. Lực lượng võ sĩ chủ yếu ở các hạng nhẹ, phù hợp với thể hình người Việt.

Đấu trường khu vực và Olympic

SEA Games là đấu trường quen thuộc nhất của quyền Anh Việt Nam, nơi các võ sĩ, đặc biệt là võ sĩ nữ, thường xuyên giành huy chương vàng. Ở đấu trường châu lục và Olympic, khoảng cách với các cường quốc như Uzbekistan, Kazakhstan, Ấn Độ, Trung Quốc hay Philippines vẫn còn lớn.

Những năm gần đây, Việt Nam đã có võ sĩ vượt qua vòng loại để dự Olympic. Tại Tokyo 2020 có Nguyễn Văn Đương và Nguyễn Thị Tâm; tại Paris 2024 có hai võ sĩ nữ là Hà Thị Linh và Võ Thị Kim Ánh. Có mặt ở Olympic đã là bước tiến lớn với một nền quyền Anh mới phục hồi chưa lâu.

Boxing chuyên nghiệp: một sân chơi mới

Boxing chuyên nghiệp — có hợp đồng, tiền thưởng, đai của các tổ chức quốc tế — chỉ thực sự xuất hiện trở lại ở Việt Nam trong khoảng chục năm gần đây, khi khung pháp lý cho thể thao chuyên nghiệp rõ ràng hơn và các nhà tổ chức tư nhân bắt đầu mang sự kiện về các thành phố lớn.

Dấu mốc đáng nhớ nhất là Nguyễn Thị Thu Nhi, võ sĩ trưởng thành từ hệ thống nghiệp dư, trở thành người Việt Nam đầu tiên giành một đai thế giới của WBO, ở hạng tối thiểu nữ. Ngoài ra, nhiều võ sĩ Việt đã tranh và giành các đai khu vực như WBO châu Á – Thái Bình Dương, cấp đai thường là bước đệm trước khi được xếp hạng thế giới.

Thách thức lớn nhất của boxing chuyên nghiệp trong nước vẫn là số trận: võ sĩ chuyên nghiệp cần thi đấu đều đặn, gặp đối thủ đủ tầm, trong khi lượng sự kiện còn ít và chi phí mời đối thủ quốc tế cao.

Từ vựng võ đài: tiếng Việt và tiếng Anh

Người xem boxing ở Việt Nam thường gặp cả thuật ngữ Việt lẫn Anh. Bảng dưới gom những từ hay gặp nhất:

Phong trào boxing ở các thành phố

Song song với thể thao thành tích, boxing đã trở thành một môn tập thể lực phổ biến ở các thành phố lớn. Nhiều phòng tập mở lớp cho dân văn phòng, phụ nữ, thanh thiếu niên; phần lớn người tập không có ý định thi đấu mà tập để khoẻ, giảm căng thẳng. Sự phổ biến này cũng tạo ra lượng khán giả hiểu luật hơn cho các sự kiện boxing trong nước.

Với người tập phong trào, điều đáng nhớ là boxing vẫn là môn đối kháng có rủi ro chấn thương đầu. Đấu tập cần có huấn luyện viên giám sát, đồ bảo hộ đầy đủ và cường độ phù hợp.

Góc nhìn hôm nay: theo dõi quyền Anh Việt Nam ở đâu

Giải vô địch quốc gia hằng năm là nơi thấy rõ nhất mặt bằng chuyên môn và gương mặt mới. Ở cấp khu vực, theo dõi đội tuyển tại SEA Games và các giải vô địch châu Á giúp biết ai có thể tranh vé Olympic. Với boxing chuyên nghiệp, các sự kiện tổ chức ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh có bán vé; xem trực tiếp tại nhà thi đấu cho cảm nhận khác hẳn qua màn hình — tiếng găng chạm, tiếng góc đài chỉ đạo, nhịp thở của võ sĩ ở hiệp cuối.

Ai quan tâm lịch sử có thể tìm đọc báo chí thể thao Sài Gòn và Hà Nội thời trước 1945 trong các thư viện lớn, nơi còn lưu nhiều bài tường thuật võ đài, một nguồn tư liệu quý nhưng ít được khai thác.