Jab, cross, hook và uppercut là bốn đòn đấm cơ bản của boxing, và gần như mọi pha ra đòn trên võ đài đều là biến thể hoặc tổ hợp của bốn đòn này. Jab là cú đấm thẳng bằng tay trước, cross là cú đấm thẳng bằng tay sau, hook là cú đấm móc ngang, uppercut là cú đấm móc từ dưới lên. Nhận ra từng đòn khi xem giúp hiểu vì sao một võ sĩ thắng hiệp, vì sao một cú đấm làm đổi chiều cả trận.
Bảng nhận diện bốn đòn cơ bản
Bảng dưới viết cho người xem, theo tư thế võ sĩ thuận tay phải (orthodox: tay trái và chân trái đứng trước). Với võ sĩ thuận tay trái (southpaw), mọi thứ đảo ngược.
| Đòn | Tên Việt hay dùng | Đường đi | Khoảng cách | Vai trò trong trận |
|---|---|---|---|---|
| Jab | Đấm thẳng tay trước | Thẳng, ngắn, nhanh từ tay trái | Xa | Đo khoảng cách, giữ đối thủ ở xa, mở đường cho đòn sau, ghi điểm |
| Cross | Đấm thẳng tay sau | Thẳng, xoay hông và vai, từ tay phải | Trung bình – xa | Đòn mạnh nhất trong đòn thẳng, thường theo sau jab |
| Hook | Đấm móc ngang | Vòng ngang, cánh tay gập gần vuông góc | Gần – trung bình | Đánh vào góc khuất ngoài tầm nhìn đối thủ, cả đầu lẫn thân |
| Uppercut | Đấm móc lên | Từ dưới lên, xuyên giữa hai tay đối thủ | Gần | Trừng phạt đối thủ cúi đầu lao vào, rất mạnh trong đánh áp sát |
Trong phòng tập và trong lời bình luận tiếng Anh, các đòn thường được gọi bằng số: 1 là jab, 2 là cross, 3 là hook tay trước, 4 là hook tay sau, 5 và 6 là uppercut. "Một – hai" nghĩa là jab nối cross. Quy ước số đếm có thể khác nhau tuỳ huấn luyện viên, nhưng "1-2" thì gần như ở đâu cũng giống nhau.
Jab: cú đấm quan trọng nhất mà ít ai để ý
Người xem mới thường chỉ để ý những cú đấm làm đối thủ lảo đảo. Giới chuyên môn thì nhìn jab trước tiên. Jab là cú đấm nhanh nhất, ít tốn sức nhất, và vì xuất phát từ tay gần đối thủ nên khó tránh nhất.
Lịch sử boxing hạng nặng có hai cú jab hay được nhắc: của Muhammad Ali, nhanh, liên tục, đi kèm bước chân nhảy múa; và của Larry Holmes, nặng như một cú đấm thật, đủ để giữ vị trí nhà vô địch hạng nặng nhiều năm liền đầu thập niên 1980. Khi xem, hãy đếm xem ai đang dùng jab nhiều hơn và ai đang bị jab đẩy lùi. Thường đó là người đang kiểm soát trận.
Cross và cú đấm vòng trên tay sau
Cross là cú đấm thẳng bằng tay sau, có sức mạnh từ việc xoay hông và chân. Nó hay đi liền sau jab: jab che tầm mắt, cross đến ngay sau. Khi cross bay vòng qua phía trên vai đối thủ, người ta gọi là "overhand", hay dùng để vượt qua cánh tay đỡ.
Một cú tay phải ngắn đúng lúc có thể chấm dứt một trận đấu dài. Năm 1952, Rocky Marciano đang bị dẫn điểm trước Jersey Joe Walcott, rồi hạ Walcott bằng một cú tay phải ở hiệp 13 để giành đai hạng nặng. Ngày 8/12/2012, Juan Manuel Márquez knock-out Manny Pacquiao ở hiệp 6 bằng một cú tay phải phản đòn đúng lúc Pacquiao lao vào — trong trận thứ tư giữa hai người.
Hook: đòn đến từ góc khuất
Hook đi ngang, thường đánh vào thái dương, cằm từ bên cạnh hoặc vào thân. Vì đến từ bên hông, nó nằm ngoài tầm nhìn trực diện của đối thủ, và nhiều cú knock-out bất ngờ nhất là hook mà người trúng đòn không kịp thấy.
Cú móc trái nổi tiếng nhất có lẽ là của Joe Frazier ở hiệp 15 trận "Trận đấu của thế kỷ" năm 1971, đánh ngã Muhammad Ali. Một kiểu hook tinh tế hơn là "check hook": người đánh vừa móc vừa xoay chân né sang bên khi đối thủ lao vào. Floyd Mayweather đánh ngã Ricky Hatton bằng một cú như vậy ở hiệp 10 trận năm 2007.
Hook vào thân
Hook vào gan (phía bên phải thân của đối thủ) là đòn "chậm mà chắc": không đẹp mắt bằng cú vào đầu nhưng có thể làm đối thủ gục vì đau mà vẫn tỉnh táo hoàn toàn. Năm 2004, Bernard Hopkins hạ Oscar De La Hoya ở hiệp 9 bằng một cú móc trái vào gan.
Uppercut: đòn của cự ly gần
Uppercut đi từ dưới lên, lọt qua khe giữa hai găng của đối thủ. Nó hiệu quả nhất khi đối thủ cúi người lao vào hoặc khi hai người đánh áp sát. Ở cự ly xa, uppercut dễ bị lộ và bị phản đòn.
Mike Tyson thời trẻ là ví dụ điển hình về cách kết hợp: lắc đầu né, áp sát, rồi nối hook vào thân với uppercut lên cằm. Người xem nên để ý các tổ hợp kiểu này: võ sĩ giỏi hiếm khi chỉ đấm một cú, mà đánh thành chuỗi để mỗi cú mở đường cho cú sau.
Đòn nào được chấm điểm, đòn nào bị cấm
Cú đấm được tính khi trúng bằng phần mặt trước của găng nắm chặt, vào phần đầu và thân phía trên thắt lưng, ở mặt trước và hai bên. Các đòn sau bị cấm và có thể bị trừ điểm:
- Đánh dưới thắt lưng (low blow).
- Đánh vào gáy, sau đầu (rabbit punch) — đặc biệt nguy hiểm.
- Đánh bằng mặt trong găng, mu bàn tay, cổ tay hoặc cẳng tay.
- Đánh khi đối thủ đã ngã hoặc đang đứng dậy.
- Húc đầu, dùng khuỷu tay, vai.
Giám khảo chấm theo cú trúng sạch, sự chủ động, khả năng phòng thủ và làm chủ võ đài. Một hiệp mà một bên đấm nhiều nhưng toàn trượt găng thường không thắng được bên đấm ít mà trúng.
Đọc số liệu cú đấm
Các buổi truyền hình boxing lớn thường kèm thống kê của CompuBox, dịch vụ đếm cú đấm ra đời năm 1985. Họ tách cú đấm thành hai nhóm: jab và "power punch" (mọi đòn không phải jab: cross, hook, uppercut). Mỗi nhóm có số ra đòn, số trúng và tỉ lệ trúng.
Đọc số liệu nên cẩn trọng: đây là đếm bằng mắt người, có sai số, và không phản ánh sức nặng từng cú. Một võ sĩ trúng ít hơn nhưng có một cú làm đối thủ ngã vẫn có thể thắng hiệp rõ ràng. Thống kê có ích nhất khi xem theo xu hướng: ai đang tăng số cú trúng qua từng hiệp, ai đang hụt hơi.
Góc nhìn hôm nay: xem lại để luyện mắt
Cách tốt để quen mắt là xem lại một trận đã biết kết quả, tắt tiếng bình luận, và chỉ theo dõi một võ sĩ trong một hiệp: họ dùng jab bao nhiêu, ra đòn tay sau khi nào, đánh thân hay đánh đầu. Sau đó bật tiếng lên và so với nhận xét của bình luận viên.
Các trận như Ali – Frazier (1971), Hopkins – De La Hoya (2004), Márquez – Pacquiao lần 4 (2012) đều có bản ghi hình công khai và được phân tích nhiều. Xem chậm những khoảnh khắc quyết định sẽ thấy rõ cú đấm nào làm nên chuyện và nó được "dựng" lên từ những cú đấm nào trước đó. Bài này mô tả đòn đấm để xem và hiểu trận đấu; tập luyện thật cần có huấn luyện viên và đồ bảo hộ đầy đủ.
Câu hỏi thường gặp
Jab là gì trong boxing?
Jab là cú đấm thẳng nhanh bằng tay đứng trước. Nó dùng để đo khoảng cách, giữ đối thủ ở xa, mở đường cho các đòn mạnh và ghi điểm. Nhiều chuyên gia coi jab là cú đấm quan trọng nhất của boxing.
Hook và uppercut khác nhau thế nào?
Hook là cú đấm móc theo đường ngang, đánh vào bên đầu hoặc thân. Uppercut đi từ dưới lên, lọt giữa hai tay đối thủ, dùng ở cự ly gần. Hook mạnh ở cự ly gần đến trung bình, còn uppercut gần như chỉ dùng khi áp sát.
"1-2" trong boxing nghĩa là gì?
"1-2" là tổ hợp jab (1) nối ngay với cross (2). Đây là tổ hợp cơ bản và phổ biến nhất, jab che tầm nhìn và cross mang sức mạnh theo sau.
Đánh vào đâu thì bị cấm trong boxing?
Cấm đánh dưới thắt lưng, vào gáy và sau đầu, vào lưng, và cấm đánh khi đối thủ đã ngã. Cũng cấm đấm bằng mu bàn tay, mặt trong găng, húc đầu và dùng khuỷu tay. Vi phạm có thể bị cảnh cáo, trừ điểm hoặc truất quyền.
Power punch là gì?
Trong thống kê CompuBox, power punch là mọi cú đấm không phải jab, tức cross, hook và uppercut. Số liệu power punch giúp biết ai tung ra nhiều đòn nặng hơn trong trận.